درباره مرکز / معرفی مساجد / مقالات / کتابشناسی / فراخوان و اطلاعیه ها / نشریات / حوزه ها / لیست مساجد تهران / تماس با ما

 

مساجد تاريخي و مشهور مكه مكرمه

حميد محمدي

مسجد اصلى ترين کانون اسلامى و محل گردهم آمدن مسلمين بوده و هست.مکه نيز مهد ظهور اسلام .در اين شهر از حيث تقدس بى همتا مساجد مهمى و متعددى وجود داشته و دارد که هرکدام يادگارى از عهد رسول خدايند که برخى از آنها را نابود و معدوم کرده اند و برخى را نه با هم نگاهى داريم بر اين اماکن مقدس که البته در اين ميان به مسجدالحرام که قلب زمين و کعبه معظمه را در درون خود جاى داده است صحبتى به ميان نياورده ايم. مسجدالجن مسجدجن از مساجد کهن و شناخته شده مکه است. اين مسجد در پايين کوه حجون، به سمت حرم، حدود پنجاه متر پس از پل حجون و در حاشيه قبرستان حجون واقع است. خيابان کوچکى در کنار و غرب اين مسجد با نام «شارع مسجدالجن» وجود دارد که هنوز تابلوى قديمى آن بر ديوار نصب است. شرق آن نيز خيابان مسجدالحرام است و مسجد الجن تقريبا در محل تلاقى اين دو خيابان واقع شده است. از نامهاى ديگر اين مسجد، «مسجدالحرس» است. اين نام به نقل از ازرقى است و از آن بابت است که صاحب الحرس که در مکه گشت شبانه داشته، به اين نقطه مى آمده و در آنجا با عرفا - چهره هاى شناخته شده و برگزيده قبايل - و حراس ديگر از شعب عامر و ثنيه الودنيين ديدار مى کرده است. نامگذارى آن به مسجد جن، بنا به نقل برخى از روايات، به سوره جن مربوط مى شود. خداوند در اين سوره فرموده است که جن ها آيات الهى را شنيدند و به آنها ايمان آوردند. گويا اين آيات در محلى که به بنام مسجدجن شهرت دارد، نازل شده است. برخى ناميده شدن آن را به «مسجدالبيعه» به دليل بيعت جن با آن حضرت دانسته اند. برخى روايات تاريخى به اين نکته اشاره دارد که رسول خدا (ص) محل مسجد را براى عبدالله بن مسعود مشخص و معين کرد. از تاريخ بناى اوليه اين مسجد اطلاعى در دست نيست، اما مى دانيم که مسجد در قرن دوم و پس از آن سرپا بوده، به همين نام شناخته مى شده و مورخان در طول قرون مختلف از آن ياد کرده اند. محل فعلى مسجد، در محل قبلى آن است و در بازسازى جديد مساحت آن به 600 متر مربع رسيده است. بناى مسجد محکم است و مناره اى در رکن شمال شرقى دارد. گفتنى است که مسجد يادشده، از سال 1420 بارديگر تخريب و در حال بازسازى است. بناى آن در شعبان 21 رو به اتمام مشاهده شد. مسجد الاجابه اين مسجد پايين تر از ميدان معابده، در ابتداى شارع ابطح، در طريق مسجدالحرام و در ابتداى شارع الاجابه است. ادامه مسير فعلى از سر شارع الاجابه، به ثنيه اذاخر مى رسد که محل ورود رسول خدا (ص) به مکه به هنگام فتح مکه است. اين ثنيه، مشرف بر باغ خرمان بوده که اکنون شهردارى مکه را در آنجا ساخته اند. فاکهى در قرن دوم از اين مسجد ياد کرده و مى گويد آن مسجد در آغاز شعبى واقع شده که در تاريخ به نام شعب آل قفنذ شناخته مى شود. اين شعب در درون کوه العير است. مسجد پيش گفته، بايد در شمار چند مسجد کهن مکه شناخته شود که نام هاى گونا گون مانند: مسجد آل قنفذ، مسجد الاجابه و مسجد الاستراحه داشته است. فاکهى مى نويسد: در اين شعب، خانه آل خلف بن عبدالله بن سائب بوده که به آنها «آل عبدربه بن السائب» مى گويند و در مقابل قصر محمدبن سليمان واقع است. نام ديگر آن «شعب اللئام» است و اين شعب در دست چپ کسى است که بالاى باغ خرمان بايستد و در اين زمان خانه خلفيين از بنى مخزوم است. حضارمه (مردمان منسوب به حضرموت) هم در اين شعب سکونت دارند. شعب مزبور به«شعب الخلفيين» نامور است. در آنجا مسجدى است که گفته مى شود رسول خدا (ص) در آن نمازگزارد. از زهيربن قنفذ نقل شده است که رسول خدا (ص) روز را در غار حرا به سر مى برد و شب از حرا پايين آمده، به[محل] مسجد مى رفت که پشت خانه ابوعبيده بود و به شعب الخفيين شهرت داشت. در اين وقت خديجه هم از مکه مى آمد و آنها در نزديکى اين شعب با يکديگر بودند تا جدا شوند. چندنکته گفتنى درباره مسجدالاجابه: نخست آنکه: باغ خرمان، که در برابر مسجد الاجابه، اندکى به سمت حرم بوده، اکنون دقيقا جايى است که شهردارى مکه - امانه العاصمه المقدسه- در آن قرار گرفته است. اندکى از خيابان به سمت ريع اذاخر را نيز بايد داخل در باغ خرمان دانست. دوم آنکه: مسجد الاجابه حداقل تا قرن سوم به اين نام شهرت نداشته است. آنچه فاکهى آورده عنوان مسجدآل قنفذ است. سوم آنکه: کتيبه اى در مسجد الاجابه موجود است که اشاره به بازسازى آن در قرن دهم هجرى دارد. به علاوه، دو بيت شعر هم درباره بازسازى اين مسجد بر کتيبه اى ديگر در اين سوى محراب آمده است.

ابن بطوطه در سفرنامه خود از مسجدالاجابه ياد کرده، مى نويسد: آنجا مسجدى است که رسول خدا (ص) به هنگام بازگشت سفر عمره خود، در آنجا استراحت کرد و اکنون مردم آن را از روى تبرک مى بوسند. ابن فهد در حوادث سال 720 نوشته است: در اين سال مسجد الاجابه تعمير شد. اين مسجد سمت چپ کسى است که به سوى منا مى رود و در نزديکى ثنيه اذاخر است و گفته شده که در رسول خدا (ص) در آن نماز خوانده است. همو در حوادث سال 831 آورده: اميرسيف الدين شاهين عثمانى در اين سال مسجد الاجابه را که در شعبى نزديک ثنيه اذاخر است، تعمير کرد. چهارم آنکه: تا اين جا چند نکته درباره حضور رسول خدا (ص) در اين محل، نقل کرديم. يکى همان اشاره ابن بطوطه بود که حضرت در بازگشت از عمره در اينجا استراحت کرده است. ديگر آنکه حضرت روزها در غار حرا بوده و شب را در اينجا با خديجه بسر مى برده است. ابن فهد هم نقل کرده که گفته اند: جن در اينجا به محضر رسول خدا (ص) آمد و با آن حضرت ديدار کردند. جميل کتبى نويسنده معاصر مکى نوشته است: اين مسجد را «مسجد الاستراحه» گفته اند؛ زيرا مکانى است که وقتى رسول خدا (ص) در روز سيزدهم از منا و از حجه الوداع باز مى گشت در اين جا استراحت کرد. همچنين به نقل از همو، گفته اند که حضرت در کودکى در اينجا گوسفندان را به چرا مى آورده است. آشکار است که اينها اقوال شفاهى بوده و نويسندگان از مردم مى شنيده اند. در اين ميان، نکته مهم همان اشاره فاکهى است که گفت: رسول خدا در اينجا نماز خوانده است. در سال 1394 قمرى ساختمان قديمى مسجد خراب گرديد و در همان محل پيشين مسجد جديدى بنا نهادند. بناى فعلى آن مربع شکل و داراى مساحتى حدود 400 متر مربع است. مناره اى نيز در محل اتصال ديوارهاى جنوب و غربى آن قرار دارد. اين مسجد از مساجد داير مکه به شمار مى آيد . مسجدالمتکاء اين مسجد در شهر مقدس مکه، در اجياد صغير، درون شعبى کوچک است که به پشت کوه ابوقبيس چسبيده است. ازرقى ذيل مدخل اجياد صغير مى نويسد: اين شعب، شعبى است کوچک که به کوه ابوقبيس چسبيده شده و اجياد کبير در برابر آن - در ابتداى خانه هشام بن ابى العاص و خانه زهير بن ابى اميه است تا برسد به مسجد المتکاء - قرار دارد. همو در جاى ديگر درباره مساجدى که حضرت در آنها نماز خوانده، مى نويسد: «و مسجد باجياد و موضع يقال له المتکاء.» پس از چند نقل آورده که نشان مى دهد نماز خواندن پيامبر (ص) در اجياد قطعى نيست. با اين حال وى معتقد است که رسول خدا (ص) به يقين در اجياد نماز خوانده است. عبدالملک بن دهيش، محقق کتاب اخبار مکه ازرقى نوشته است: مسجد المتکاء در شعبى است که چاه عکرمه در آن است و آن در اجياد صغير در دامنه کوه خندمه واقع است. زهير کتبى از معاصرين نوشته است: مسجد المتکاء اخيرا تخريب شد و به جاى آن هتل قاهره را ساختند. اين هتل نيز پس از مدتى خراب شد و هتل کعکى را جاى آن بنا کردند. در حال حاضر روبروى باب اجياد، خيابانى است که در ابتداى آن، دست چپ کسى که از حرم داخل آن خيابان مى آيد، مستشفى العام است و بعد از آن پلى قرار دارد و پس از حدود يکصد متر، در دست راست، هتل کعکى است و روبروى آن هتل کعکى تا مسجدالحرام 400 تا 500 متر باشد. مسجد بلال مسجدى منسوب به بلال و بر فراز کوه ابوقبيس بوده که مساحتى حدود يکصد متر مربع داشته است. اين مسجد، در طرح هاى جديد توسعه و بناى کاخ هايى که براى ميهمانان دولت سعودى بر فراز کوه ابوقبيس ساخته شده تخريب گرديد و اکنون اثرى از آن برجاى نمانده و البته تصوير آن موجود است. بلال بن رباح، از نخستين گروندگان به اسلام بود. او شکنجه هاى سخت از سوى مشرکان ديد؛ اما مقاومت کرد و با فرياد «احد، احد» خود آنها را آزار داد. وى پس از فتح مکه، بر بام کعبه ايستاد و بانگ اذان برداشت. برخى هم گفته اند که روى کوه ابوقبيس اذان گفته و محل اذان وى مسجد شده است. چنين به نظر مى رسد که بعدها کسى به ياد و نام بلال اين مسجد را بر فراز ابوقبيس ساخته است. مسجد حمزه (ع) اين مسجد منسوب به حمزه است و در منطقه مسفله، نزديکى تلاقى خيابان ابراهيم و خيابان حمزه بن عبدالمطلب قرار دارد. مسجد ياد شده، مسجد کوچکى بود و در بازسازى آن، که به سال 1375 قمرى صورت گرفت، مساحت آن به106 متر مربع رسيد. حمزه بن عبدالمطلب، عموى رسول خدا (ص) و از سرداران بنام سپاه اسلام است. او در مکه به رسول خدا (ص) ايمان آورد و سبب تقويت اسلام در مکه شد. بعد از هجرت، در جنگ بدر شجاعانه جنگيد و در نبرد احد به شهادت رسيد. رسول الله (ص) او را «سيدالشهدا» ناميدند. مسجدى در راه ذى طوى فاکهى مى نويسد: در شمار مساجدى که آثارى از رسول خدا (ص) در آنها هست، مسجدى است در ذى طوي، سر دو راهى تنعيم و جده. مصحح در پاورقى نوشته است که اين مسجد دست راست کسى قرار داشت که به سمت ذى طوى مى رفت؛ درست سر دو راهى تنعيم- جده. اما در توسعه خيابان از بين رفت! مسجد خيف مسجد خيف، مهمترين مسجد منا ست. درباره محل و فلسفه پيدايش آن، روايت جالب توجهى وجود دارد. مى دانيم که در سال پنجم هجرت، مشرکان مکه به تحريک يهوديان، پيمان اتحادى را با برخى از قبايل عرب امضا کردند تا به مدينه حمله کنند و ريشه اسلام را از اساس برکنند. محلى که آنان براى امضاى اين پيمان انتخاب کردند، جايى بود که بعدها مسجد خيف در آنجا بنا گرديد. اين بدان معنى است که در محل پيمان مشرکان بر ضد اسلام، مسجدى بنا شد تا شکست اتحاد قريش با قبايل عرب را يادگار باشد. خيف به محلى گويند که از شدت کوهستانى بودن آن کاسته شده؛ اما هنوز به صورت دشت در نيامده است. چنين منطقه اى در دامنه کوه صفايح قرار گرفته و مسجد خيف در همين جا ساخته شده است. براساس برخى روايات، مسجد خيف شاهد خطبه مهم رسول خدا (ص) در حجه الوداع بوده که متن آن خطبه در روايات نقل شده است. همچنين در روايات پيشوايان معصومين (ع) توصيه شده است: که کسى که در مناست، بکوشد تا نمازهايش را در مسجد خيف مدن آدم (ع) بوده است. در دعاى سمات نيز به اين مسجد اشاره شده است. امام صادق (ع) فرمودند: در مسجد خيف که مسجد منا ست، نماز بگزاريد. چرا که در اينجا مسجد رسول خدا (ص) در زمان حياتش بوده است؛ درست در کنار مناره، در وسط مسجد، تاسى ذرع بالاتر به سمت قبله و همين مقدار در سمت چپ و راست آن مناره. اگر توانستيد در آنجا نماز بخوانيد، چنين کنيد که هزار پيامبر (ص) در آنجا نماز خوانده اند. به هر روي، مسجد خيف از دير زمان بنا شده و از قرن سوم، نخستين مشاهدات تاريخى آن را در دست داريم. مورخان نوشته اند که در سال 240 قمرى سيل آن را تخريب کرد، سپس بر جاى آن مسجدى بنا گرديد و سيل بندى ساخته شد تا حفاظ مسجد باشد. مساحت مسجد در آن زمان 1500 متر مربع بوده است. در اطراف مسجد خيف، رواق هاى کوچکى نيز بوده است. اين مسجد در سال 556 قمرى به دست جواد اصفهانى وزير موصل و شام بازسازى شد. مسجد خيف در قرن نهم هجرى بناى با شکوهى داشته است. تا پيش از بازسازى اخير، يک چهار ديوارى داشته و وسط آن بقعه اى بوده که مناره هم داشته و مشهور به مقام ابراهيم بوده است. مرحوم شيخ عباس قمى در مفاتيح نوشته است: کنار مناره نماز مستحبى (6 رکعت) خوانده شود. در آن زمان کف مسجد، شنى بوده است. برخى هم آن را محلى مى دانند که رسول خدا (ص) در آنجا نماز گزارده است. آخرين بازسازى مسجد در سال 1392 قمرى به دست دولت سعودى با بنايى بزرگ و رواق هاى متعدد و مساحتى حدود 23660 متر مربع انجام گرفته است. طول اين مسجد 182 و عرض آن 130 متر است. در اين مسجد تنها در ايام منا باز است و در طول سال مسدود مى باشد. متاسفانه در آن ايام هم، محل استراحت افراد بى سرپناه بوده و هيچ جاى عبادت در آن نيست. تنها در وقت نماز امکان خواندن نماز در آن هست. مسجد النحر مسجد ديگرى که در منا بوده، مسجدالکبش يا مسجد النحر نام داشته است. اين مسجد ميان جمره اولى و جمره وسطى قرار داشته و وجه تسميه آن چنين بوده است که خداوند به جاى اسماعيل (ع) ذبيحى براى ابراهيم (ع) فرستاد. همچنين گفته اند که رسول خدا (ص) در اين مسجد نماز ظهر را بجاى آورد و قربانى خود را در کنار مسجد ذبح کرد. دهها سال است که از اين مسجد اثرى نيست. مسجد کوثر مسجد کوثر يکى ديگر از مساجد منا بوده و گفته اند که سوره کوثر در اين مسجد بر رسول خدا (ص) نازل شد. اين مسجد در جريان ساختمان پل هايى که در اطراف منا ايجاد شده، از ميان رفته است. مسجد صفائح در جنوب مسجد خيف و در دامنه کوه صفائح، مسجدى بوده به نام «مسجد صفائح» يا «مسجد مرسلات.» در اين مسجد، غارى بوده که آن را به «غار مرسلات» مى شناخته اند. گفته اند سوره مرسلات در اين محل نازل شده است. همچنين گفته اند که رسول خدا (ص) آن جا به استراحت پرداخته و بر روى سنگى که سرش را روى آن نهاده، اثرى بر جاى مانده است. بيش از هفتاد سال است که اثرى از اين مسجد نيست. مسجد جعرانه يکى ديگر از ميقات هاى عمره مفرده، منطقه جعرانه است. رسول خدا (ص) پس از بازگشت از جنگ حنين، نزديک به پانزده روز در جعرانه توقف نمود و غنايم جنگ با هوازن را ميان مردم تقسيم کرد. در جعرانه مسجدى وجود دارد که به «مسجدالرسول» معروف است. در اينکه آيا رسول خدا (ص) در محل فعلى اين مسجد نماز گزارده است يا نه، روايت تاريخى خاصى وجود ندارد، جز آنکه آن حضرت چندين روز در اين منطقه بوده است. مسجد الرسول در سمت چپ وادى جعرانه واقع است. اين مسجد در سال 1263 قمرى توسط همسر يکى از شاهان حيدرآباد هند بازسازى شد که از وى کتيبه اى نيز در مسجد به يادگار مانده است. مسجد جعرانه بار ديگر در سال 1370 و سپس در سال 1384 قمري، توسط وزارت اوقاف سعودى در مساحت بيشترى بازسازى شد. مساحت فعلى مسجد 1600 متر مربع و معمارى آن شبيه مسجد تنعيم است

 

برگرفته از روزنامه رسالت