مقالات

روز جهانى مسجد، بازآموزى نقش جهانى مسجد

 
آخر مردادماه به ابتکار جمهورى اسلامى ایران روز جهانى مسجد نامگذارى شده است. در این روز مسجدالاقصى به دست صهیونیست‏ها به آتش کشیده شد و رضاخان نیز در چنین روزى به نمازگزاران مسجد گوهرشاد حمله کرد.

 آخر مردادماه به ابتکار جمهورى اسلامى ایران روز جهانى مسجد نامگذارى شده است. در این روز مسجدالاقصى به دست صهیونیست‏ها به آتش کشیده شد و رضاخان نیز در چنین روزى به نمازگزاران مسجد گوهرشاد حمله کرد. به همین مناسبت 30 مرداد روز جهانی مسجد نامیده شده است.

نقش مسجد تنها به جنبه ‏هاى عبادى، فرهنگى و نظامى آن محدود نمى ‏شود. مسجد به ‏عنوان یک نهاد سیاسى پرتحرک در جامعه اسلامى نیز مطرح است. مایه‏ هاى سیاسى با مسجد آمیخته است، آن‏گونه‏ که احکام و مقررات دینى با آمیزه‏ هاى سیاسى همراه و همزاد است.

نگرش به مسجد، به ‏عنوان یک نهاد سیاسى، حتى در میان مردم قبل از اسلام نیز رایج بود. پیش از پیدایش اسلام، مسجدالحرام یک مرکز سیاسى در جامعه آن‏روز به‏ شمار مى‏رفت. در مجموع، مساجد در طول تاریخ و به درجات مختلف، علاوه بر محل عبادت و تشکیل نمازهاى جمعه و جماعت، مکانى براى تشکیل جلسات بحث و درس، تعلیمات دینى و علمى، انجام امور قضایى، حل و فصل اختلافات، رسیدگى به امور عمومى و عام ‏المنفعه، دستگیرى از مستمندان، نگهدارى خزانه (بیت‏ المال) و برگزارى مراسم سیاسى بودند. بدین ‏ترتیب گستره اجتماعى و سیاسى مساجد بسیار چشمگیر بوده و انبوهى از پیام‏هاى اجتماعى و سیاسى از فراز منبر مساجد منتشر مى‏ شد. بازآموزى این آموزه‏ها از متن اسلام و با الگوگیرى از نگرش معمار انقلاب، ما را به جایگاه مساجد در تحقق شعار سال رهنمون مى ‏گردد.

* جایگاه و اهمیت مسجد در فرهنگ اسلام‏

سخن از طلوع اسلام و مطلع آن و فجر صادق آیین محمدى(ص) و مرکز اشاعه آن یعنى مسجد است. مسجد مهمان‏خانه خدا در زمین، جایگاه نزول برکات و خیرات آسمانى، خانه راز و نیاز، عشق و محبت، صفا و صمیمیت، ایثار و رحمت، تجلى بهشت خدا در زمین و محل آرامش موحدان است.

آنچه از بررسى نقش مسجد در صدر اسلام به‏دست مى ‏آید، جامعیت مسجد در همه زمینه ‏هاى عبادى سیاسى، فرهنگى، آموزشى، نظامى، قضایى و... بوده است؛ و محور همه آن‏ها امامت و پیشوایى در مسجد است که به‏ عنوان مهم‏ترین مسأله در ساختار و پیکره این مکان مقدس مطرح است و کوچک‏ترین غفلت ولو جزیى، سرانجام به لوث‏شدن هدف کلى و پایمال‏ گشتن مقصد نهایى خواهد شد. اهمیت این موضوع در ساختار مسجد به اندازه ‏اى است که در زمان حضور پیامبر(ص) در مدینه، شخص ایشان عهده ‏دار اداره مسجدالنبى(ص) بود و در غیاب حضرت(ص)، امامت مسجدالنبى بر عهده کسى بود که توسط آن‏بزرگوار معین مى‏ گردید.

نقش مسجد در اسلام، محدود به انجام امور عبادى نبوده و حضور پررنگى در عرصه ارتباطات اجتماعى و سیاسى داشته است. علاوه بر تشکیل جلسه‏ هاى وعظ و ارشاد، حلقه‏ ها و مجالس درس و بحث نیز در مساجد تشکیل مى‏شده است. این امر به نوبه خود سبب شد که نخستین مدارس اسلامى از دل مساجد بیرون بیایند و فضاى جدیدى تحت عنوان مسجد- مدرسه‏ ها را شکل دهند.

اهمیت مسجد در حوزه ارتباطات اجتماعى و سیاسى تا جایى است که بسیارى از فرمان‏هاى حکومتى در مساجد اعلام و منتشر مى‏ شد.

مساجد در طول تاریخ و به درجات مختلف، علاوه بر محل عبادت و تشکیل نمازهاى جمعه و جماعت، مکانى براى تشکیل جلسات بحث و درس، تعلیمات دینى و علمى، انجام امور قضایى، حل و فصل اختلافات، رسیدگى به امور عمومى و عام‏ المنفعه، دستگیرى از مستمندان، نگهدارى خزانه (بیت‏ المال) و برگزارى مراسم سیاسى بودند. بدین‏ ترتیب گستره اجتماعى و سیاسى مساجد بسیار چشمگیر بود و انبوهى از پیام‏ هاى اجتماعى و سیاسى از فراز منبر مساجد منتشر مى‏ شد.

پژوهشگران حوزه ارتباطات، منبر را «یک رسانه عمومى اسلامى» و «یک نظام تشکیلات‏ یافته ارتباطى در جامعه اسلامى» دانسته‏ اند که برد اطلاعاتى از طریق آن نسبت به هرگونه تماس بین فردى مؤثرتر است، زیرا اولین و آخرین حالت توصیف در منبر، یک‏نواخت‏ تر است تا وقتى‏که همان موضوع از طریق واسطه‏هاى متعدد انتقال مى ‏یابد. هم‏چنین سرعت ارتباط از طریق منبر به این علت که مخاطبان هم‏زمان در معرض پیام قرار مى‏گیرند، نسبت به ارتباطات بین فردى و روز به ‏روز بیش‏تر است.

از همین ‏روى قبایل و گروه‏ هاى سیاسى مکه، پیوسته براى به ‏دست‏آوردن منصب اداره کعبه و مسجدالحرام، درگیرى داشتند. بى‏ تردید نباید همه این نزاع‏ ها را در جامعه جاهلى آن‏روز به حساب پیشى‏ گرفتن در ثواب خدمت به خانه خدا (مسجدالحرام) و حاجیان گذاشت. شواهد تاریخى به‏ خوبى گویاى آن است که بسیارى از طرف‏هاى درگیر در این زمینه، انگیزه‏ اى جز رسیدن به قدرت و اهداف سیاسى نداشتند. نزاع‏هاى ریشه‏ دارى که در این باره میان قبیله جُرهم، خزاعه و قریش رخ مى ‏داد و گاه به تبعید طرف مغلوب از محل سکونت خویش مى ‏انجامید، به روشنى، یک کشمکش سیاسى به ‏شمار مى‏رفت.

 * پیشینه سیاسى اجتماعى مسجد در ایران‏

تا آن‏جاکه به تاریخ ایران مربوط مى ‏شود، بسیارى از پیام‏هاى اجتماعى و سیاسى از فراز منبر مساجد و از طریق وعظ و خطابه به طیف وسیع و پرشمارى از مخاطبان منتقل مى‏ شد و منبر را در دوران پیش از پیدایى رسانه ‏هاى مدرن، در جایگاه رسانه‏اى کم‏ مانند مى ‏نشاند. پیام‏هاى سیاسى مساجد به‏ ویژه در دو سده اخیر و در جنبش‏هاى بزرگ سیاسى و اجتماعى بسیار مؤثر بودند و مسجد را در کانون مبارزات ضد استعمارى و ضد استبدادى قرار دادند.

حتى یک نگاه گذرا به رویدادهاى جنبش‏هایى نظیر جنبش مشروطه، ملى شدن صنعت نفت و انقلاب اسلامى نشان مى‏دهد که تعداد زیادى از رویدادهاى مهم و تعیین‏کننده در مساجد یا با محوریت مساجد شکل گرفته‏اند و نقش منابر و وعاظ در آن‏ها چشمگیر و گاه بى‏بدیل بوده است. براى مثال در خلال جنبش مشروطیت ایران که از سال 1323ق (1284 ش) در تهران بالا گرفت و یک سال بعد به صدور فرمان مشروطیت منجر شد، مساجدى مانند مسجد شاه (امام)، جامع بازار، خازن‏الملک، سرپولک، میرزا موسى و سید عزیزالله حایز اهمیت بسیار بودند و وعاظ بزرگى چون سیدجمال الدین واعظ اصفهانى و میرزا نصرت‏الله بهشتى (ملک المتکلمین) تأثیرگذارترین نقش را در انتقال پیام‏هاى جنبش به عامه مردم را داشتند.

فاجعه خونین حمله به مسجد گوهرشاد یکى از نمودهاى سیاسى مسجد و اوراق ننگین تاریخ در دوره رضاخان مى ‏باشد. رضاخان که با زور سر نیزه و با حمایت بیگانگان به قدرت رسید، طرح اسلام‏ زدایى را به اجرا گذاشت. از جمله در سال 1314 همزمان با اجبارى‏شدن کلاه شاپو براى مردان، زمزمه ‏هاى حجاب‏زدایى زنان نیز بلند شد. روحانیون در مقابل این توطئه ساکت ننشستند و به‏ دنبال این مسأله، مسجد گوهرشاد که چند روزى بود محل اجتماع و سخنرانى علیه اسلام‏ زدایى بود، حال و هواى دیگرى گرفت و اجتماعات مردمى وسیع ‏تر و اعتراضات گسترده ‏تر شد. سرانجام به دستور رضاشاه مسجد گوهرشاد که مملو از جمعیت معترض بود، مورد حمله قشون قزاق قرار گرفت و مسجد گوهرشاد به خاک‏ و خون کشیده شد. بیش از دوهزار تا پنج‏ هزار تن به شهادت رسیدند و حدود هزار و پانصد نفر به اسارت نیروهاى قزاق در آمدند.

  *جایگاه مسجد از دیدگاه امام خمینى(ره)

لازم است با مرورى ولو اجمالى، جایگاه و نقش مسجد در ساختار جامعه اسلامى از منظر آن بزرگ‏مرد تاریخ را مورد بررسى قرار دهیم.

1. نقش مسجد در مبارزه با دشمنان اسلام‏

امام بر پایه شناختى که از موقعیت و نقش مسجد داشت، خطاب به مسلمانان جهان مى‏ فرماید: «اگر حرم و کعبه و مسجد و محراب، سنگر و پشتیبان سربازان خدا و مدافعان حرم و حرمت انبیاء نیست، پس مأمن و پناهگاه آنان در کجاست؟»

1-1: مسجد خنثى ‏کننده نقشه‏ هاى دشمن‏

آن ‏بزرگوار با تأکید بر نقش محورى مسجد در خنثى‏ کردن نقشه‏ هاى دشمنان اسلام مى‏ فرماید: «این‏ها از مسجد مى‏ترسند، من تکلیفم را باید ادا کنم به شما بگویم، شما دانشگاهى‏ ها شما دانشجوها، همه‏ تان مساجد را بروید پر کنید، سنگر هست اینجا، سنگرها را باید پر کرد.»
و در جایى دیگر مى‏فرمایند: «مساجد و محافل دینیه را که سنگرهاى اسلام در مقابل شیاطین است، هرچه بیشتر گرم و مجهز نگه دارید.»

1- 2: مسجد مرکز انقلاب و تداوم آن‏

معمار انقلاب، با تأکید بر حفظ مساجد به ‏عنوان اصل و اساس انقلاب مى‏ فرمایند: «مسجد محلى است که از آن باید امور اداره بشود، این مساجد بود که این پیروزى را براى ملت ما درست کرد، این مراکز حساسى است که ملت باید به آن توجه داشته باشند، این‏طور نباشد که خیال کنیم حالا دیگر ما پیروز شدیم، دیگر مسجد مى‏ خواهیم چه کنیم؟ پیروزى ما براى اداره مسجد است.»

1- 3: مسجد مرکز جنبش و حرکت‏هاى اسلامى‏

امام مساجد را مرکز جنبش‏ها و حرکت‏ هاى اسلامى معرفى کرده و فرمودند: «مسجد در اسلام و در صدر اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت‏هاى اسلامى بوده... از مسجد تبلیغات اسلامى شروع مى‏ شده است، از مسجد حرکت قواى اسلامى براى سرکوبى کفار و واردکردن آن‏ها در زیر بیرق اسلام بوده است. شما که از اهالى مسجد و علماى مساجد هستید، باید پیروى از پیغمبر اسلام(ص) و اصحاب آن‏ سرور کنید و مساجد را براى تبلیغ اسلام و حرکت اسلامیت و قطع ایادى شرک و کفر و تأیید مستضعفین در مقابل مستکبرین قرار دهید.»

بر همین اساس است که حامد الگار نویسنده بزرگ مى‏گوید: «مسجد هسته اساسى تشکیلات انقلاب اسلامى بود. یکى از عناصر مهم در پیروزى انقلاب، احیاى مجدد مسجد و تمام ابعاد عملکردى آن بود. نقش مسجد، دیگر نه عزلت و گریزگاهى از جامعه بود که مردم براى دورى‏ جستن از دنیا، گرفتن وضو، انجام عبادات یا گوش‏ دادن به صوت قرآن به آن پناه مى‏ بردند بلکه برعکس، مسجد به‏ عنوان یک کانون مبارزه و مرکز فرماندهى بدل گردید. به‏ طور خلاصه مسجد تماماً آن چیزى شد که در عصر پیامبر(ص) بود.»

2. اهمیت اجتماع در مسجد

حضرت امام بارها بر اهمیت اجتماع و حضور فعال در مساجد تأکید داشته و آن‏را موجب تقویت اسلام و نظام مى‏ دانستند: «مساجد باید مجتمع بشود از جوانها، اگر ما بفهمیم که این اجتماعات چه فوائدى دارد و اگر بفهمیم که اجتماعاتى که اسلام براى ما دستور داده و فراهم کرده است، چه مسائل سیاسى را حل مى‏کند، چه گرفتارى‏ ها را حل مى‏کند، این‏طور بى‏حال نبودیم که مساجدمان مرکز بشود براى چند پیرزن و پیرمرد.»

و در جاهاى مختلفى مى‏ فرمودند: «نماز را در جماعت بخوانید، اجتماع باید باشد. اجتماعاتتان را حفظ کنید. مساجدتان را محکم نگه دارید.»
و«مسجد مرکز تبلیغ است، در صدر اسلام از همین مسجدها جیش‏ها، ارتش‏ها راه مى‏ افتاده، مرکز تبلیغ احکام سیاسى اسلامى بوده، هر وقت یک گرفتارى را طرح مى‏کردند، صدا مى‏ کردند: «الصلوة مع الجماعة» اجتماع کردند، این گرفتارى را طرح مى‏ کردند، صحبت‏ها را مى‏ کردند، مسجد مرکز اجتماع سیاسى است. اجتماعات خود را هرچه بیشتر در مساجد و محافل و فضاهاى باز عمومى برپا نمایید.»

3- ترس دشمن از مسجد

آن بت ‏شکن زمان با درک این حساسیت دشمنان، بارها خطر جدایى انقلاب از مساجد را مورد تأکید قرار داده و مى‏ فرمودند: «اگر این مسجد و مرکز ستاد اسلام قوى باشد، ترس از فانتوم‏ها نداشته باشید. ترس از آمریکا و شوروى و این‏ها نداشته باشید. آن روز باید ترس داشته باشید که شما پشت بکنید به اسلام، پشت کنید به مساجد.»

و در بیانى دیگر مى‏ فرمایند:

«اى ملت! مسجدهاى خودتان را حفظ کنید، روشنفکر غربى نباشید، اى حقوقدانها! مسجدها را حفظ کنید؛ بروید به مسجد... تا این نهضت به ثمر برسد، مملکت شما نجات پیدا کند.»

«این یک توطئه است که مى‏ خواهند مسجدها را کم‏کم خالى کنند. شما باید هوشیار باشید که مسجدهایتان و محراب‏هایتان و منبرهایتان را حفظ کنید و بیشتر از سابق، شمایى که این معجزه را از مسجد دیدید که همه قدرتها را به هم شکست، نه فقط ابرقدرتها، قدرتهاى دیگر را هم به هم شکست، نباید در اسلام سستى کنید. مسجدها را محکم نگه دارید و پرجمعیت کنید.»

4. توجه به مدیریت در مسجد

حضرت امام خمینى(ره) نیز با توجه به نقش مهم مسجد در ابعاد عبادى سیاسى، نظامى و اجتماعى، وظیفه امام جماعت را بسیار گسترده‏ تر از یک نماز جماعت مى ‏دانستند و لزوم شایستگى و احراز شایستگى امام جماعت را مورد تأکید قرار مى‏ دادند و بر این مسأله تأکید داشتند که استقامت هر مسجد و اهل مسجد، بستگى به امام جماعت آن دارد، چرا که گاه عدم شایستگى او، موجب انحراف و دورى جماعتى از مسلمین از مسیر حق مى‏ شود. آن فقید فرزانه مى‏ فرمودند: «استقامت هر مسجدى و اهل هر مسجد به عهده امام مسجد است....گوینده‏ ها باید مستقیم باشند تا بتوانند مستقیم کنند. ائمه جماعات باید مستقیم باشند تا بتوانند مستقیم کنند دیگران را.»

5. نقش و اهمیت مسجد در بعد سیاسى‏

حضرت امام(ره) در تبیین بعد سیاسى مسجد مى‏ فرمایند: «اما راجع به اسلام، شروع کردند تبلیغات‏ کردن به این‏که اسلام یک مکتبى است که مى‏گوید: ملایم، کم‏کم لابد پیش‏آیند، یک مکتبى است که مربوط به دعا و ذکر و یک روابطى مابین مردم و مابین خالق، و سیاست را کارى به آن ندارد، اسلام به حکومت کارى ندارد، به سیاست کارى ندارد، این‏را آنقدر تبلیغات روى آن کردند که در جامعه خود روحانیت هم به خورد آن‏ها هم دادند که بسیارى از آن‏ها هم همین اعتقاد را پیدا کردند... که روحانى مسجد برود و نماز بخواند و عرض مى‏کنم از این صنف کارها: درس بگوید و مباحثه بکند و آن آداب شرعیه را به مردم نشان دهد. آن‏ها دیدند که نماز روحانیون و نماز اسلام هیچ به آن‏ها ضرر ندارد، هرچه مى‏ خواهند نماز بخوانند.»

و در جایى دیگر با بیان این‏که اسلام با سیاست آمیخته شده و اسلام بدون سیاست، اسلام نیست، مى ‏فرمایند: «کتابهایى که اسلام در سیاست دارد، بیشتر از کتابهایى است که در عبادت دارد، این غلط را در ذهن ما جاى‏گیر کرده و حتى حال باورشان آمده است آقایان، به این‏که اسلام با سیاست جداست، این یک احکام عبادى است مابین خودش است و خدا، بروید توى مسجدتان و هرچه مى‏خواهید دعا کنید، هرچه مى‏خواهید قرآن بخوانید حکومتها هم به شما کار ندارند، اما این اسلام نیست.»

آن بزرگ‏مرد تاریخ در اوج اختناق رژیم ستم‏شاهى یعنى سال 52 مى‏فرمایند: «وظیفه علماى اعلام و مبلغین است که جرائم اسرائیل را در مساجد و محافل دینى به مردم گوشزد کنند.»

*  نقش مساجد در تحقق شعار حماسه سیاسى و اقتصادى‏

همچنان که گفته آمد، با واکاوى و بررسى کارکردهاى مختلف و متعدد مسجد از صدر اسلام تا به حال، نتایج و یافته‏ هایى به ‏دست مى‏آید که حاکى از نقش انکارناپذیر و محوریت و جامعیت مسجد در همه عرصه‏ ها و زمینه‏هاى عبادى، مناسکى، آموزشى، سیاسى، فرهنگى، اقتصادى، تربیتى، نظامى و قضایى است که در همه این بسترها، جایگاه محورى مسجد در رهنمون‏سازى و هدایت جامعه اسلامى کاملاً مشهود است. اهمیت پایگاه مسجد در ساختار و شاکله جامعه اسلامى به اندازه‏اى است که در زمان حضور پیامبر اکرم(ص) در مدینه، خود اداره مسجدالنبى(ص) را به عهده گرفتند.

بنابراین یکى از ظرفیت‏هاى بسیار غنى و فرصت‏هاى طلایى براى تحقق شعار سال، بهره ‏گیرى از فضاى مساجد با توجه به پیشینه روشن و جایگاه والاى آن که همواره از آغاز شکل‏ گیرى آن از صدر اسلام تا کنون، زمینه ‏ساز الگو براى جامعه اسلامى بوده مى‏ باشد. به‏ همین‏ خاطر شایسته است از مساجد به‏صورت ویژه جهت تحقق این امر استفاده شود و در تمامى برنامه‏ ریزى‏ ها و تصمیم‏گیرى‏ ها مدنظر قرار گیرد.

*کارکرد سیاسى‏

از آنجا که نماد اصلى حماسه سیاسى سال جارى، انتخابات ریاست جمهورى بود، به این نقش مساجد اشاره مى‏کنیم.

در صدر اسلام نیز بیعت با زمامداران و خلیفه مسلمین در مسجد انجام مى‏گرفت و از این حیث مساجد توانسته ‏اند این نکته مهم را به اثبات برسانند که توانایى و قابلیت نقش ‏دهى به افکار عمومى جامعه در ایجاد فضایى مدنى در رقابتى سالم در میان کاندیداها دارند و با روحیه معنوى و سلامت نفسى که بر اهالى مساجد به ‏ویژه متولیان و مدیران آن حاکم است، مى‏ توانند سلامت عمومى انتخابات را نیز از این طریق تضمین کنند. البته حضور مسجد در عرصه انتخابات که توأم با بسیج میلیونى اجتماعى همراه با شادابى و طراوت‏ بخشى به این امر مهم مى‏ باشد، میسر و ممکن نمى‏ شود مگر با تلاش مضاعف و گسترده ائمه جماعات و متولیان مساجد. چون نفس مشارکت فعالان مسجدى در امر برگزارى انتخابات بر اساس نیتى خالصانه و خدایى مى‏باشد، در نتیجه هر اقدامى که از ناحیه آن‏ها صورت مى‏گیرد، همراه با قداست خواهد بود و به‏ شدت از رقابت ناسالم و انحرافى پرهیز مى‏شود. «انجام انتخابات در مساجد، راهى براى ایجاد ارتباط سالم میان مردم و کاندیداها بوده و بستر معنوى مسجد باعث شکل‏ گیرى رابطه ‏اى بدون انتقام‏ گیرى، دنیاطلبى و برترى‏جویى مى‏ شود و آرامش لازم را براى انتخاب کاندیداى اصلح مردم فراهم مى‏کند. چرا که سخنرانان در دوره انتخابات در مساجد همواره با زبان و بیان کنترل ‏شده ‏اى با مردم صحبت مى‏کنند و از این طریق با حضور قلب و آرامش لازم، فضایى را ایجاد مى‏کنند که باعث منحرف ‏شدن از برنامه‏ هاى سیاسى‏شان نشود.»

در این میان نباید از نقش خطیر و برجسته ائمه جماعات مساجد، علما و روحانیون در جهت‏ دهى براى برگزارى انتخاباتى پر شور و تشویق و ترغیب در حضور پرشکوه مردم پاى صندوق‏هاى رأى و انتخاب کاندیداهایى اصلح و خبره غافل شد. در هر حرکتى که تاکنون، چه در قبل و چه بعد از پیروزى انقلاب اسلامى در سطح جامعه شکل گرفت، آن‏جایى‏که مسجد و مسجدى‏ ها میدان‏دار این حرکت‏ها بوده ‏اند، نتایج حاصل از این حضور پرشور، غالباً موفقیت‏ آمیز و دشمن ‏شکن بوده است و با توجه به این‏که مساجد خاستگاه انقلاب اسلامى به‏ عنوان بزرگ‏ترین حرکت سیاسى در تاریخ معاصر ما هستند، این اماکن داراى وظیفه ‏اى خطیر و رسالتى بزرگ و نیز اداى مسؤولیتى انقلابى عهده ‏دار مى‏ باشند.

*کارکرد اقتصادى‏

تقویت حس خداباورى؛ کاهش هزینه‏ هاى نظارت و کنترل: مسجد به‏عنوان کانونى دینى با تقویت برترى‏هاى اخلاقى، حس خداباورى را در افراد اهل مسجد بارور مى‏کند و به این وسیله، در همه حال خدا را بر کارها و فعالیت‏هاى خود ناظر و شاهد مى‏داند و بدون این‏که کسى بر آن‏ها نظارت کند، کار خود را به بهترین شکل انجام مى‏ دهند.

اگرچه این نکته مهم را باید مد نظر قرار داد که «کارکرد اقتصادى مسجد غیرمستقیم است و تأثیرى که بیشتر از طریق موعظه و نصیحت و نیز بیان احکام خرید و فروش و انجام کارهاى اقتصادى در آن صورت مى‏ گیرد و نیز مطابق تأکیدات فراوان حضرت رسول اکرم(ص) و ائمه هدى مبنى بر رعایت انصاف و عدالت در انجام معاملات و نیز انجام‏ دادن کار اقتصادى، این امور فقط با هدف رضایت خداوند و رفع حوائج و نیاز مسلمانان و نه در نظر گرفتن انگیزه مادى و سودجویانه انجام مى‏گیرد و زمینه ‏هایى را در جهت ایجاد رقابت سالم و تأثیر در روند معاملات و کارهاى اقتصادى ایجاد مى‏ کند.»

در صدر اسلام اکثر تجّار و بازرگانان به‏محض این‏که وارد شهرها مى‏ شدند، به مساجد مراجعه مى‏ کردند. با توجه به نقش محورى مساجد، حضور این تجّار و بازرگانان در این اماکن، نشان از ورود کالاهاى جدیدى داشت که به‏ محض اتمام نماز، خریداران کالا وارد بحث و مذاکره براى خرید و فروش یا مبادله مى‏شدند. اگرچه مستقیماً خرید و فروش در داخل مسجد انجام نمى‏ گرفت و هنگام حضور در مسجد، اصل همه کارها بر محور عبادت و نیایش بود، دید و بازدید و گفتگو براى تبادل و خرید، بعد از انجام اعمال عبادى صورت مى‏گرفت و حتى بیت‏ المال، در مسجد نگهدارى مى‏ شد. خزانه یا دارالمال، معمولاً روى چند ستون مستقل در وسط مسجد ساخته مى‏شد تا از همه‏ جهت در معرض دید باشد و کاملاً محافظت شود. علاوه بر بیت‏ المال مسلمانان، اهالى محل یا شهر، اشیاى قیمتى خود را به آن‏جا مى ‏سپردند. هم‏چنین، تنظیم قراردادها در مسجد انجام مى‏گرفت.

در حوزه اقتصادى مساجد، راه‏هاى مختلفى وجود دارد که امکان ارتباط تنگاتنگ را در بین آن‏ها فراهم مى‏سازد. مسجد با «تقویت دین‏دارى و با توجه به فضاى معنوى حاکم بر آن، نمازگزاران را به شیوه اسلامى تربیت مى‏کند و در نتیجه آنان با پرداخت خمس و زکات به فقیران مسلمان کمک مى‏کنند. انفاق و صدقه یکى از ارزش‏هاى اسلامى است؛ اجتماع مسلمانان در مسجد، روحیه تعاون و همکارى را افزایش مى‏دهد و با پند و اندرز مبلغان دینى در مسجد، جریان‏هاى فقرزدایى در سطح جامعه افزایش مى‏یابد.

با قراردادن صندوق صدقه و کمک به فقیران در مسجد، شناسایى فقیران آبرومند به ‏وسیله هیئت امنا و جمع‏ آورى کمک‏هاى نمازگزاران، گام مهمى در زدودن فقر برداشته مى‏شود. در فرهنگ اسلامى، قرض‏ دادن و برطرف‏ کردن نیازهاى مؤمنان، کار پسندیده‏ اى به ‏شمار مى‏آید. از سوى دیگر، مؤسسه‏ هاى مالى، چون صندوق قرض الحسنه در رونق اقتصادى مؤثرند و این‏کار، افزون بر شکوفایى مساجد با تقویت سنت مذهبى قرض (وام)، در برطرف ‏کردن مشکلات اقتصادى مردم نیز مؤثر است.»