به گزارش پایگاه اطلاع رسانی محراب، درباره چگونگی شکل گیری مسجد نوع ایرانی در این سرزمین «آندره گدار» (محقق و باستان شناس) می نویسد: « در ابتدا چنین می پنداشتند که عناصر سازنده مسجد یعنی محراب، منبر، مناره و جز اینها و نیز چگونگی به کارگیری این عناصر یعنی طرح مساجد اولیه نوع عربی را که «نقشه مساجد بدوی نوع عربی» نامیدند، اعراب در اختیار ایرانیان گذاشتند. بر اساس این پندار کلی، مساجد قدیمی ایران مساجد نوع عربی نام گرفتند. ولی امروزه بررسی بناهایی که در این گروه طبقه بندی شده اند آسان شده است. این بناها به وضوح به دو دسته با اهمیت برابر تقسیم می شوند: یکی بناهایی با تعداد اندک که نقشه آنها همان نقشه مساجد بدوی نوع عربی و یا مشتق از آن است و دیگری مساجد صد در صد ایرانی.
تاریخ مساجد نوع اول بسیار درخشان ولی نسبتا کوتاه است. می توان بدوا اعراب فاتح و در پی آنان اعرابی که ایران را اشغال کردند در نظر آورد که مساجدی به سبک خود بنا می کنند، بناهایی که از میان رفتند و برای ما باقی نماندند ولی از طریق مورخین عربی می دانیم که خلفای اولیه عباسی مساجد بزرگی در شهرهای اصلی ایران برپا داشتند. یکی از این مساجد بی تردید «تاری خانه دامغان» است. «اریش اسمیت» اخیرا زیربنای مسجدی را که «خلیفه المهدی» در «ری» بنا کرده بازیافته است.
به نظر می رسد بقیه به کلی از میان رفته اند. از این مساجد آثار کوچکی بر جای مانده که «مسجد جمعه نائین» متعلق به قرن چهارم هجری و بی تردید عمارتی که بخش هایی از آن هنوز در مسجد جامع اردستان باقی مانده و مسجد دماوند متعلق به قرن بعدی از آن جمله اند اما روش های معماری کاملا ایرانی باقی ماندند و شمای نقشه که سهم اعراب فقط به آن محدود می شود در نائین چنان تغییر وضعیت داده و حقیر شمرده شده که به روشنی می توان احساس کرد این طرح مبادراتی در ایران توفیق چندانی به دست نیاورده است.
سلاطین مقتدری چون خلفای عباسی توانستند به دلخواه خود مساجدی در ایران بسازند ولی آنچه که نتوانستند در آن توفیق یابند، تثبیت طرح و نقشه آن برای آینده و قبولاندن یک معماری بیگانه به «کشور تداوم و بقا» بود. ایران با پذیرش اسلام الزاما به برپا داشتند مساجد روی آورد ولی آنها را مطابق سنن، ذوق هنری و روش های معماری خود بنا کرد . بنابراین طرح مسجد عربی به زودی از معماری زنده و پویای ایرانی در آن زمان رخت بربست و به کلی ناپدید شد. اگر در عصری که مدرسه به صورت نهادی دولتی در آمد و در نتیجه اهمیت سیاسی روافزونس از نظر معماری توسعه چشمگیری یافت، مسجد ایرانی که تا آن زمان ابعاد حقیری داشت نظیر مساجد وسیع و باشکوه عباسی میل به عظمت پیدا نمی کرد، پس از قرن پنجم هجری قمری تیگر اسمی از مسجد عربی باقی نمی ماند و به صورت افسانه ای در تاریخ معماری ایران در می آید.
در پی این رویداد است که در عهد فرمانروایی سلجوقیان بنایی که آن را مسجد- مدرسه نام نهادند و بعدها مسجد بزرگ چهارایوانه کلاسیک نوع ایرانی شد، پا به عرصه وجود نهاد. مسجد نی ریز، مسجد گلپایگان، مسجد قزوین، مسجد اردستان، مسجد اصفهان و مدرسه حیدریه قزوین( که در گذشته مسجد بوده است)، همگی و بدون استثنا در اصل نوعی کوشک یا پاویون منفردی بوده اند که تنها یک شبستان گنبدی با درگاهی هایی وسیع داشته اند. این شبستان در مسجد تبریز همان ایوان ساسانی است و در موارد دیگر محرابی است که جانشین جایگاه آتش شده است. اضافه می کنم که مدت های مدید پس از ظهور مسجد چهارایوانه در ایران هنوز بناهایی از اینگونه در ارومیه، یزد، سمنان و دیگر نقاط ساخته می شد، مسجد چهارایوانه الگوی مساجد بزرگ ایرانی شد و تا به امروز نیز جز تغییراتی که در نمای آن داده شده به همین شکل به جای مانده است.
عناصر تاثیرگذار و عناصر تشکیل دهنده فضا
1.عوامل واقعیت ها و اطلاعاتی هستند که در فضا تاثیر کرده، نوع و ویژگی های آن را تعریف می کنند مانند عامل فرهنگ، اعتقاد، سیاست، اقتصاد، برنامه.
2.عناصر اجزا و موادی هستند که از طریق حواس قابل درک بوده و عمدتا قابل اندازه گیری ثابت یا متغیر هستند مانند عناصر بعدی، سمعی، پویایی و فضا مجموعه ای از عوامل و عناصری است که شرایطی را برای نوع زندگی فراهم می آورد. با تغییر هر عامل یا عنصری فضا می تواند به طور محسوس یا نامحسوس تغییر کند. فضا مانند موجودی زنده است و صفات و حالات انسان را به خود می گیرد. برای مثال ما صحبت از فضای شاد، غمگین، سنگین، با وقار، محترم، عصبی، راحت، دلگیر و دلباز می کنیم.
3.فضای پر، فضای بین کلمات فوق با چند سوال و چند مثال معنی می شوند:
-دریک کوچه دیوارهای آن(کوچه) هستند، یا آنچه بین دیوارهاست؟
-در کلاس درس، دیوارها و سقف و کف، کلاس هستند یا آنچه بین آنهاست؟
-در یک شهر ساختمان ها شهر هستند یا فضای بین آنها؟
حتما جواب می دهید، هریک بدون دیگری وجود ندارد. پس اشاره به دو چیز کرده ایم، دیوارهای به معنای فضای پر و بین آنها به عنوان فضای بین، در یک شهر، ساختمان های فضای پر و بین. باید توجه داشت که ساختمان ها در شهر فضای پر به حساب می آیند اما خودشان در داخل، فضای بین و فضای پر دارند چون به دو چیز اشاره شد لازم است ویژگی های هرکدام بیان شود.
فضاهای پر معمولا ثابت هستند محدوده و شکل و اندازه و تاحدودی نوع فضا را معین می کنندو اما فضاهای بین معمولا انعطاف پذیر هستند. زندگی در این فضا جریان دارد. تغییرات و جا به جایی در این فضا صورت می گیرد گرچه فضای پر در کیفیت فضای کل بسیار موثر است اما فضای بین می تواند کیفیت فضا را کاملا تغییر دهد. برای مثال اگر صندلی ها و میزهای کلاس را برداریم و به جای آن فر پهن کنیم و عده ای خارجی را در آن سکنا دهیم فضا تبدیل به فضای جدید خواهد شد. اگر در میدانی قدیمی در وسط آن ساختمان بلند مرتبه بسازیم فضا کاملا تغییر می کند. اگر مبلمان یا تزیینات فضایی تغییر کند اگر رنگ دیوارها یا رفتار آدم های فضای بین هوا، صدا، گرما یا سرما تغییر کند، فضا تغییر خواهد کرد.
اما در مورد مسجد به طول مثال منار حجمی است که به عنوان نشانه مأذنه استفاده می شده است. پله مارپیچ حول محوری عمودی بالا می رود تا موذن را از پایین بین مردم به بالا محل انتشار اذان ببرد. در راه روزنه های فضای تاریک مارپیچی پله را کمی روشن می کند تا در انتها به نور می ر سد. عبور موذن برای تاریکی، نور، پایین، بالا، محور، مارپیچ دارای معنای خاصی می شود و این می تواند تفکر هندسی، ریشه های فلسفی و انگیزه و نوع عملکرد آن مورد کنکاش و بررسی و تحلیل قرار گیرد و بتوانیم نکات و فضاهای تاریک ذهن ر روشن کنیم.