به گزارش پایگاه تخصصی مسجد به نقل از پایگاه خبری حوزه هنری رئیس بنیاد معماری انقلاب اسلامی در آستانه روز جهانی مسجد گفت: در معماری مسجد با چندین ضلع مواجه هستیم. اگر فرضمان این بوده که یک مسجد باید صرفا فضای نو و خلاقانه‌ای باشد و به ابعاد دیگر موضوع توجه نشود، مسجد مناسبی طراحی نکرده‌ایم؛ هرچند مسجد نویی باشد.
امیر محمدخانی، رئیس بنیاد معماری انقلاب اسلامی، با بیان اینکه در بررسی معماری مساجد باید تمام ابعاد را در نظر گرفت، اظهار کرد: معماری بدون خلاقیت مفهوم نداشته و ندارد. بنابراین، خلاقیت شرط معماری است؛ اما معماری مساجد اضلاع دیگری هم دارد که باید به آن‌ها توجه شود.
وی ادامه داد: یکی از اضلاع مهم معماری مسجد، شاخصه هویت آن فضا است. فضای معماری مسجد، غیر از اینکه هویت مشخصی دارد، باعث ایجاد هویت محیطی هم می‌شود و به کالبد شهر هم هویت مشخصی می‌دهد و آن را تبدیل به شهر اسلامی می‌کند. همچنین، معماری مسجد، نماد است و باید به این موضوع هم توجه شود. از سوی دیگر، مسجد محل تعاملات و جایگاه ارتباط بین انسان و خدا است و بنابراین غیر از اینکه حوزه ساختمانی و زیبایی شناسی بسیار مهم است، رویکرد درونی و روحانی مسجد هم ضلع دیگر این چند ضلعی است و باید مورد توجه قرار بگیرد. حوزه زیبایی مسجد به عنوان یک شاخصه برای ساخت مسجد باید در نظر گرفته شود؛ چرا که خود به خود الگو می‌شود.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: مسجد همیشه در تاریخ کشورهای اسلامی، مکانی برای تعاملات بوده است. فضاهای دیگری هم هست که حوزه کالبدی مساجد است. جهت و جایگاه قبله و ویژگی‌های خاص فضای مسجد و نیازهای فضای مسجد هم نکات مهمی است که در معماری باید در نظر گرفته شود. بنابراین در معماری مسجد با چندین ضلع مواجه هستیم. اگر فرضمان این بوده که یک مسجد باید صرفا فضای نو و خلاقانه ای باشد و به ابعاد دیگر موضوع توجه نشود، مسجد مناسبی طراحی نکرده‌ایم، هرچند مسجد نویی باشد.
محمدخانی با تاکید بر اینکه مساجد به لحاظ معماری نسبت به گذشته، تغییر هویت نداشته‌اند، گفت: در معماری مساجد گذشته هم فضای تعاملی وجود داشته است و تنها نیایش‌گاه و محلی برای نماز خواندن نبوده است. مساجد بر اساس محل جغرافیایی که ممکن است محله، منطقه و شهری باشد، کارکردهایشان تفاوت داشته است. در مجموع اگر به همه مساجد مراجعه کنیم؛ می‌بینیم که موضوع ارتباط انسانی در آن‌ها وجود داشته است. حتی برخی مساجد، مکانی برای قضاوت بوده و شبستان‌هایی داشته‌اند که مردم در آن با هم گفت‌وگو می‌کردند. کانون تصمیمات جمعی مساجد بوده و در زمان رژیم پهلوی هم مسجد پایگاه جلسات کانون انقلاب اسلامی قرار می گرفت و تصمیم گیری‌ها در مساجد اتفاق می‌افتاد و در دوران دفاع مقدس هم مساجد کانون پشتیبانی از جبهه و جنگ بود.
وی اظهار داشت: اینکه فرض کنیم مسجد در گذشته تنها یک نیایش‌گاه بوده، فرض غلطی است و می توانیم بگوییم مسجد از گذشته یک کانون مذهبی اجتماعی بوده است. در واقع مجتمع مذهبی حول محوریت دین ساخته می‌شد. اگر امروز همین موضوع را توسعه بدهیم، کار خارج از عرف و تاریخ نکرده‌ایم. امروز نیازهای تاریخ ما متفاوت شده و مسئله آموزش تفاوت پیدا کرده است. فعالیت‌های فرهنگی بنا بر نیازهای روز تعدد پیدا کرده و بنابراین قرارگیری این فضاها در کنار مسجد، بسیار مثبت و موثر است و عملکردها را تحت تاثیر مسجد قرار می دهد. هر عملکری که در حوزه اجتماعی و فرهنگی می تواند رخ دهد، خوب است که در زیر لوای شریعت و مذهب شکل بگیرد.
محمدخانی در بخش دیگری از سخنانش با تاکید بر لزوم پرهیز از تجملات و هزینه های بالا در ساخت مساجد، عنوان کرد: از نظر دین اسلام و شیوه معصومین هم همین گونه بوده و حضرت علی (ع) با مساجد پر زرق و برق مخالف بوده اند و تلاششان این بوده که مسجد با زندگی مردم عادی فاصله‌ای نداشته باشد. یکی از مسائل بسیار مهم مساجد، حوزه معنویت است. بنابراین برای اینکه ما به حوزه معنویت برسیم، این الزام که از متریال‌های گرانقیمت استفاده کنیم، حتی از نظر اسلام هم کاملا مردود است، چه برسد به اینکه ما امروز بحث اقتصاد مقاومتی را هم داریم.
وی با اشاره به اینکه مساجد باید با کالبدی ساده و البته با کیفیت معماری بالا و با هزینه‌های قابل قبول ساخته شود، عنوان کرد: امروز متاسفانه در قسمت‌های مرفه نشین شهرهایمان شاهد ساخت مساجدی هستیم که هزینه‌های بسیار زیادی را روی دست سازنده‌هایش می گذارند. متاسفانه امروزه به صورت عرف، هزینه ساخت یک مسجد ، پنج برابر هزینه ساخت فضای مسکونی است. مقدار کمی صرف هزینه بیشتر از یک مکان مسکونی برای ساخت مسجد قابل قبول است؛ چرا که اصولا ساخت فضاهای عمومی هزینه‌های بیشتری از فضای مسکونی را طلب می کند و کارکرد بیشتری هم دارد؛ اما امروزه، این هزینه ها بسیار بالا رفته است.
رئیس بنیاد معماری انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: درست است که فضای مسجد باید به دلیل فضای اجتماعی بودن، با کیفیت بهتری ساخته شود، اما اینکه 5 برابر یک ساختمان مسکونی در فضای مسجد هزینه کنیم، کار غلطی است. در ساخت مسجد امام خامنه ای در حوزه هنری که طراحی و معماری آن را بر عهده داشتم، تقریبا نزدیک به اندازه ساخت یک فضای مسکونی هزینه شد. تلاش داشتیم مسجد امام خامنه ای حوزه هنری به گونه ای طراحی شود که الگویی برای دیگر فضاها باشد.
این استاد دانشگاه گفت: هدف حوزه هنری، ایجاد هنری است که در خدمت اسلام و انقلاب اسلامی قرار بگیرد و از سوی دیگر پایگاه اندیشه هم هست و حوزه تفکر هم دارد. مسجدی که برای حوزه طراحی شد، به عنوان یک فضای مطالعاتی، کتابخانه‌ای، مذهبی و محلی برای خلق ایده‌های هنری بود و بنابراین باید فضای زیبایی طراحی می‌شد که هنرمندان در آن احساس آرامش کنند و به خلق ایده و تولید اثر دست بزنند. از سوی دیگر، بحث اقتصاد مقاومتی هم در طراحی مسجد برایمان مهم بود. اعتقاد داشتیم باید در فضای مسجد هزینه‌ها به نحوی متعارف انجام شود. چرا که دنبال این نبودیم که مسجد پرتجمل با جزئیات زیاد و هزینه بالا بسازیم. در این راستا سعی کردیم از معیارهای مدنظر اسلام برای طراحی محراب استفاده کنیم و از نور سقف استفاده کنیم که برق‌ها هم کمتر استفاده شود و نورگیری کافی در بخش اصلی مسجد، یعنی نمازخانه وجود داشته باشد. کتیبه‌هایی که در مسجد حوزه هنری ساخته شده، یک دهم هزینه معمول را برده است؛ چرا که به صورت پیش ساخته، تولید شده‌اند.
وی افزود: تصور می کنم ساخت مسجد امام خامنه ای تنها با 20 درصد بیش از هزینه یک خانه مسکونی پایان یافت و این مسجد با یک سوم هزینه مساجد مشابه ساخته شد. مسئولان حوزه هنری هم با این موضوع موافق بودند که هزینه‌ها کنترل شود و صرفه جویی رعایت شود. البته این اتفاق زمانی رخ داد که هنوز بحث اقتصاد مقاومتی مطرح نشده بود.
30 مرداد سال 1348 مسجدالاقصی به دست صهیونیست‌ها به آتش کشیده شد، سال‌ها بعد و به همین مناسبت به پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران و تصویب اعضای سازمان کنفرانس اسلامی در سی‌امین نشست این سازمان، این روز به نام روز جهانی مسجد نامگذاری شد.