رمضان نام خدا
در برخی اخادیث امده است که رمضان یکی از نام های خدای سبحان است و نهی شده است که ان را بدون احترام و بدون افزودن واژه «ماه » به کار برند؛ «قالَ رسول الله 6: لَا تقَُولوُا رَمَضَانُ فإَنَِّ رَمَضَانَ
اسْمٌ منِْ أسَْمَاءِ الله تعََالىَ و لکِنْ قُولوُا شَهْرُ رَمَضا ن؛ 1 پیامبر خدا 6 فرمود: نگویید رمضان، چون رمضان یکی
از نا مهای خدای تعالی است. بلکه بگویید: ماه رمضان. »
«قال علی 7: لَا تقَُولوُا رَمَضَانَ وَ لکَِنْ قُولوُا شَهْرُ رَمَضانَ فإَنِکَُّمْ لَا تدَْرُونَ مَا رَمَضَا ن؛ 2 امام علی 7: نگویید
رمضان، بلکه بگویید ماه رمضان، زیرا شما نم یدانید رمضان چیست؟ »
«عنَْ سَعْدٍ عنَْ أبَیِ جَعْفرٍَ ع قاَلَ: نحَْنُ عنِدَْه ثمََانیِةَُ رجَِالٍ فذََکَرْناَ رَمضََانَ فقَاَلَ لَا تقَوُلوُا هذََا رَمضََانُ وَ لَا ذَهبََ رَمضََانُ
وَ لَا جَاءَ رَمَضَانُ فَإنَِّ رَمَضَانَ اسْمٌ منِْ أسَْمَاءِ الله لَا یجَِ یءُ وَ لَا یذَْهَبُ وَ إنِمََّا یجَِ یءُ وَ یذَْهَبُ الزَّائلُِ وَ لکَِنْ قُولوُا شَهْرُ
رَمَضانَ فاَلشَّهْرُ المُْضَافُ إلِىَ الِاسْمِ وَ الِاسْمُ اسْمُ ا لله؛ 3 یکی از راویان م یگوید: ما هشت نفر نزد امام باقر 7
بودیم که از ماه رمضان یاد کردیم، حضرت به ما فرمود: سزاوار نیست بگویید: این رمضان است و رمضان
آمد و رمضان رفت؛ همانا رمضان نامی از نا مهای خداست، نم یآید و نم یرود و آن چه م یآید و م یرود
فانی و از بین رونده است. بلکه بگویید: ماه رمضان، که ماه اضافه به اسمی شده است که اسم خداست. »
«عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بنِْ مُحَمَّدٍ عَنْ أبَیِهِ عَنْ آباَئهِِ 7 قاَلَ: لَا تقَُولوُا رَمَضَانَ وَ لَا جَاءَ رَمَضَا ن؛ 4 امام صادق 7 از
پدر بزرگوارش و او از پدرانش نقل فرمود: نگویید رمضان، و رمضان آمد، بگویید ماه رمضان، زیرا شما
نم یدانید رمضان چیست؟ »
2. نا مهای ماه «رمضان »
احادیث اسلامی، «ماه رمضان » را با نا مها و صفات متعددی توصیف کرد هاند که هم هی آ نها عظمت
این ماه را نشان م یدهد و بیانگر نقش سازنده و مؤثر آن در رشد معنوی و سعادت دنیوی و اخروی انسان
دارد. از جمله این نا مها و صفات موارد زیرند:
1 ماه خدا، 2 ماه بزر گتر خدا، 3 ماه میهمانی خدا، 4 ماه نزول قرآن، 5 ماه تلاوت قرآن، 6 ماه
روزه گرفتن، 7 ماه مسلمانی، 8 ماه پاک کننده، 9 ماه خالص سازی، 10 ماه نماز، 11 ماه آزاد سازی،
12 ماه صبر، 13 ماه مواسات و همدردی، 14 ماه برکت، 15 ماه آمرزش، 16 ماه رحمت، 17 ماه
1 . همان.
2 . بحارالأنوار، ج 93 ، ص 377 .
3 . همان، ص 376 .
4 . همان، ص 377 .
توبه، 18 ماه بازگشت، 19 ماه استغفار، 20 ماه دعا، 21 ماه عبادت، 22 ماه اطاعت، 23 ماه مبارک،
24 ماه بزرگ، 25 سَرور ما هها، 26 عید اولیای خدا، 27 بهار قرآن، 28 بهار فقیران، 29 بهار مؤمنان،
30 ماه مسابقه، 31 ماه روزی یافته، 32 ماهی که خداوند در آن روزی مؤمن را م یافزاید. 1
برخی از این اوصاف و نا مها اشاره به عظمتی که خداوند برای این ماه قرار داده است، دارند؛ مانند: ماه
خدا، ماه مهمانی خدا، ماه نزول قرآن، ماه برکت، ماه رحمت، ماه آمرزش، ماه بزرگ، ماه مبارک، سَرور
ما هها و ماه روزی یافته.
دسته دوم این نا مها اشاره به وظایف اخلاقی مؤمنان دارد که سبب ارتقای وجودی و تعالی معنوی
آنان م یشود؛ مانند ماه پاک کننده، ماه خالص سازی، ماه آزادسازی، ماه صبر، ماه توبه، ماه بازگشت، ماه
استغفار، ماه اطاعت، ماه مسابقه.
دسته سوم این نا مها اشاره به وظایف عبادی بزرگی دارند که مؤمنین باید در کنار روزه این ماه به آ نها
بپردازند. مانند: ماه تلاوت قرآن، ماه نماز، ماه دعا، ماه عبادت، بهار قرآن.
دسته چهارم به برخی وظایف مؤمنین نسبت به دیگران اشاره دارد که باید در این ماه توجه جدی بدان
شود. مانند: ماه مسلمانی، ماه مساوات و همدردی، بهار فقیرانه.
از توجه به این اسامی متعدد ماه رمضان به دست م یآید که وظایف اجتماعی انسان با وظایف فردی
او آمیخته است؛ چنان که دستورات شرعی با وظایف اخلاقی پیوند نزدیک دارد و رعایت همه این جوانب
ضروری است.
3. اهمیت ماه «رمضان »
ماه رمضان اهمیت خاصی نسبت به دیگر ما ههای سال دارد و تنها ماهی م یباشد که نام آن در قرآن
کریم آمده است. قال الله تعالی: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُد ى وَ الْفُرْقانِ
فَمَنْ شَهِدَ منِْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کانَ مَریضاً أوَْ عَل ى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ منِْ أیَاَّمٍ أُخَرَ یُریدُ الله بکُِمُ الیُْسْرَ وَ لا یُریدُ بکُِمُ
العُْسْرَ وَ لتُِکْمِلوُا العِْدَّةَ وَ لتُِکَبرُِّوا الله عَل ى ما هَداکُمْ وَ لعََلکَُّمْ تشَْکُرُو ن؛ 2 ماه رمضان، ماهی است که در آن برای
راهنمایی مردم و بیان راه و روش هدایت و جدا ساختن حق از باطل، قرآن نازل شده است. پس هر
1 . ماه خدا، ج 1، ص 15 .
2 . بقره، آیه 185 .
که این ماه را دریابد، باید در آن روزه بگیرد و هر کسی بیمار یا در سفر باشد، به همان تعداد از روزهای
دیگر روزه بگیرد. خدا برای شما راحتی و آسانی م یخواهد و خواهان سختی برای شما نیست و باید که
آن شمار را کامل کنید و خدا را به آن سبب که راهنمای یتان کرده است، به بزرگی یاد کنید و باشد که
سپاسگزار باشید .»
خداوند در این آیه، ماه رمضان و روزه را از نعم تهای خود برای بندگانش م یداند، که اگر نعمت بودن
آن را ما درک کنیم باید شکرگزار درگاه الهی باشیم؛ زیرا ما هرگز نم یتوانیم مانند این عبادت بزرگ و
این برکات را خودمان فراهم کنیم؛ چنان که اگر همه انسا نهای روی زمین جمع شوند، نم یتوانند همانند
نماز را در کرنش و خضوع به درگاه خدا ابداع کنند. خداوند به لطف خود، این را ههای ارتباط با خودش را
به ما نشان داده است و فرمود: ای نها را نه برای به سختی و زحمت افتادن، بلکه برای رشد و رستگاری
بندگان واجب کرده است.
گام نخست در استفاده و بهر همندی از برکات معنوی و مادی این ماه، شناخت درست از این ماه و
درک اهمیت آن در کلام خدا و سخنان اه لبیت: است، تا انسان به راحتی با این ماه و وظایف خود
در آن همراه شود و به جای انتظار از پایان یافتن و خلاصی از آن، آرزوی استمرار و همراهی همیشه آن
را داشته باشد.
قال رسول الله « :6 لوَْ یعَْلمَُ العَْبدُْ ماَ فیِ رَمضََانَ لوََدَّ أنَْ یکَُونَ رَمضََانُ السَّنةَ؛ 1 اگر بنده ارزش ماه رمضان
را بداند، آرزو م یکند که سراسر سال، رمضان باشد. »
پیامبر خدا 6 آمدن ماه رمضان را رخدادی بزرگ دانست که بسیاری از درک اهمیت آن ناتوانند؛
«عِنْدَ حُضُورِ شَهْرِ رَمَضَا ن: سُبْحَانَ الله مَاذَا یسَْتقَْبلُِکُمْ وَ مَاذَا تسَْتقَْبلُِونَ قاَلهََا ثلََاثاً؛ 2 به هنگام فرا رسیدن ماه
رمضان فرمود: سبحان الله! چه چیز به استقبال شما م یآید؟! و شما چه چیز را استقبال م یکنید؟! »
هم چنین از مؤمنین خواسته شده است، این ماه مبارک را با ما ههای دیگر یکسان ندانند و همان طور
که خداوند آن را برترین ما ه قرار داده است، حرمت آن را پاس دارند و شکرگزار خدای متعال در برابر
برکات آن باشند.
قال رسول الله « :6 لَا یکَُوننََّ شَهْرُ رَمَضَانَ عِنْدَکُمْ کَغَیْرِه منَِ الشُّهُورِ فإَنَِّ لهَُ عِنْدَ الله حُرْمَةً وَ فضَْلًا عَلىَ سَائرِِ
1 . بحارالأنوار، ج 93 ، 346 .
2 . همان، ص 347 .
الشُّهُورِ وَ لَا یکَُوننََّ شَهْرُ رَمَضَانَ یوَْمُ صَوْمکُِمْ کَیَوْمِ فطِْرِکُ م؛ 1 ماه رمضان پیش شما مثل م ا ههای دیگر نباشد،
زیرا این ماه نزد خداوند احترام و بر سایر ما هها برتری دارد. در ماه رمضان، روزِ روز هداری شما مثل روزِ
خورد نتان نباشد. »
قال النبی « :6 لوَْ عَلمِْتُمْ مَا لکَُمْ فیِ رَمَضَانَ لزَِدْتُمْ تبََارَکَ وَ تعََالىَ شُکْراً؛ 2 اگر م یدانستید که در ماه
رمضان چه برکاتی وجود دارد، از خداوند بیشتر سپا سگزاری م یکردید. »
امام علی 7 فضیلت و برتری ماه رمضان را در میان ما ههای دیگر، همانند برتری خاندان اه لبیت:
بر سایر مردم م یداند؛ یعنی چنان چه امام معصوم 7 به خاطر داشتن عصمت و علم الهی از دیگر
مردمان برتر است و با این فضیلت راهنما و سبب هدایت و نجات آنان م یگردد، این ماه شریف نیز به
علت سرشار بودن از رحمت و برکات الهی بر دیگر ما هها برتری دارد و سبب رهایی و سعادت انسان
م یگردد. عن علی 7 منِ خُطبتَهِِ فی اوَّلِ یوَمٍ منِ شَهرِ رمَضِان: «أیَهُّاَ الناَّسُ إنَِّ هَذَا الشَّهْرَ شَهْرٌ فضََّلهَُ الله عَلىَ
سَائرِِ الشُّهُور کَفضَْلنِاَ أهَْلَ البْیَتِْ علَىَ سَائرِِ الناَّسِ وَ هُوَ شَهْرٌ یفُتْحَُ فیِه أبَوَْابُ السَّمَاء وَ أبَوَْابُ الرَّحْمَة وَ یغُْلقَُ فیِه أبَوَْابُ
النیِّرَا ن... عِباَدَ الله إنَِّ شَهْرَکُمْ لیَْسَ کَالشُّهُورِ أیَاَّمُهُ أفَْضَلُ الیْأَاَّمِ وَ لیََالیِهِ أفَْضَلُ اللیََّالیِ وَ سَاعَاتهُُ أفَْضَلُ السَّاعَا ت...؛ 3
امام علی 7 در خطبه خویش در اولین روز ماه رمضان فرمود: ای مردم! این ماه، ماهی است که خداوند
آن را بر ما ههای دیگر برتری داده است؛ همچون برتری ما خاندان اه لبیت بر دیگر مردم، و ماهی است
که درهای آسمان و درهای رحمت در آن گشوده م یشود و درهای دوزخ در آن بسته م یشوند.... بندگان
خدا! این ماه شما، همچون ما ههای دیگر نیست، روزهایش برترین روزها، ش بهایش برترین ش بها و
ساعاتش بهترین ساع تهاست. »
امام سجاد 7 ماه رمضان را بزر گترین ماه خدا و عید اولیاء خدا م ینامد و آن را بهترین همراه و
بهترین ماه در میان روزها و ساع تها م یداند. الامام زین العابدین 7 منِْ دُعائهِِ عِندَ وِداعِ شَهرِ رَمضِان: «السَّلَامُ
عَلَیْکَ یَا شَهْرَ الله الْأَکْبَرَ، وَ یَا عِیدَ أَوْلیَِائهِِ. السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَکْرَمَ مَصْحُوبٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَ یَا خَیْرَ شَهْرٍ فیِ الْأَیَّامِ
وَ السَّاعَاتِ. السَّلَامُ عَلَیْکَ منِْ شَهْرٍ قَرُبتَْ فیِهِ الْآمَالُ، وَ نشُِرَتْ فیِهِ الْأَعْمَا ل؛ 4 امام سجاد 7، در دعای خود به
هنگام وداع با ماه رمضان فرمود: بدرود، ای ماه بزر گتر خدا و ای عید اولیاء الهی! بدرود، ای بهترین
1 . همان، ص 340 .
2 . همان، ج 8، ص 183 .
3 . فضائل الأشهر الثلاثة، ص 107 ، ماه خدا، ج 1، ص 34 .
4 . بحارالأنوار، 95 ، ص 174 .
اوقاتی که همراهت بودیم و ای بهترین ماه در میان روزها و ساع تها! بدرود، ای ماهی که برآمدن آرزوها
در آن، نزدیک شد و کارهای نیک در آن گسترش یافت. »
امام صادق 7 نیز ماه رمضان را دارای حق و حرمتی دانست که هیچ ماهی همانند او نیست. «إِنَّ
لرَِمضََانَ حَقّا وَ حُرْمةًَ لَا یشُْبهُِهُ شَ یءٌ منَِ الشُّهُور 1.»
4. سه ویژگی ماه «رمضان »
ویژگی اول: ماه خدا
با آن که تمام روزها و ما هها ماه خداست و او مالک مطلق زمین و زمان و اوقات و احوال است؛ اما خود
آن مالک و قادر علی الاطلاق بعضی روزها را همراه با لطف خاص برای بندگانش قرار داده است، که در
کلام اولیای دین از آ نها به عنوان «ایام الله » و «شهر الله » تعبیر شده است.
قال رسول الله « :6 شَعْباَنُ شَهْرِی وَ رَمضََانُ شَهْرُ اللهِ؛ 2 شعبان ماه من است و ماه رمضان ماه خداست. »
قال رسول الله « :6 رَمَضَانُ شَهْرُ الله وَ هُوَ رَبیِعُ الفُْقَرَاء 3.»
قال رسول الله « :6 شَهْرُ رَمَضَانَ سَیِّدُ الشُّهُور؛ 4 ماه رمضان، سرور ما هها است. »
ویژگی دوم: ماه میهمانی خدا
اگر ماه مبارک رمضان ماه خداست، همه کسانی که به خدا اعتقاد دارند و با قصد اطاعت فرامین الهی
وارد این ماه م یشوند، میهمانان خدا هستند که دعوت الهی را برای روزه گرفتن و دوری از گناهان و توجه
بیشتر به بندگی حق، اجابت کرد هاند و با قبول دعوت الهی بر سر سفره گسترده رحمت الهی نشست هاند و
از غذاهای معنوی و ضیافت الهی بهر ه م یبرند.
رسول خدا 6 در توصیف ماه رمضان فرمود: «هُوَ شَهْرٌ دُعیِتمُْ فیِهِ إلِىَ ضِیاَفةَِ الله وَ جُعلِتْمُْ فیِهِ منِْ أهَْلِ کَرَامةَِ
الله أنَفَْاسُکُمْ فیِهِ تسَْبیِحٌ وَ نوَْمُکُمْ فیِهِ عِباَدَةٌ وَ عَمَلکُُمْ فیِهِ مَقْبُولٌ وَ دُعَاؤُکُمْ فیِهِ مُسْتجََا ب؛ 5 آن ماهی است که در آن
1 . کافی، ج 2، ص 617 .
2 . بحارالأنوار، ج 94 ، ص 68 .
3 . همان.
4 . همان، ج 40 ، ص 54 .
5 . همان، ج 93 ، ص 356 .
به میهمانی خدا دعوت شد هاید و در آن از اهل کرامت خدا قرار داده شد هاید. نف سهایتان در آن تسبیح است،
و خوا بتان در آن عبادت است. عمل خیر شما در آن ماه پذیرفته است و دعای شما در آن مستجاب است. »
رسول خدا 6 در وصف مهمانان خداوند در این ماه و جایگاه آنان در قیامت فرمود: «إذَِا کَانَ یوَْمُ
القْیَِامَةِ یُناَدِی المُْناَدِی أیَنَْ أضَْیَافُ الله؟ِ فیَُؤْتىَ باِلصَّائمِِینَ... فیَُحْمَلُونَ عَلىَ نجُُبٍ منِْ نوُرٍ، وَ عَلىَ رُءُوسِهِمْ تاَجُ الکَْرَامَةِ
وَ یُذْهَبُ بهِِمْ إلِىَ الجَْنَّة؛ 1 چون روز قیامت شود، منادی ندا دهد: کجایید میهمانان خدا؟ پس روز هداران را
م یآورند...، آنان را بر مرک بهایی عالی از جنس نور سوار م یکنند و در حالی که تاج کرامت بر سر آنان
است، آنان را به بهشت م یبرند. »
امام علی 7 در خطبه خویش در اولین روز از ماه رمضان، مؤمنان را به توجه به این میهمانی خداوند
تذکر داد و فرمود: «أَیُّهَا الصَّائمُِ تَدَبرَّْ أَمْرَکَ فَإِنکََّ فیِ شَهْرِکَ هَذَا ضَیْفُ رَبکَِّ انظُْرْ کَیْفَ تَکُونُ فیِ لیَْلکَِ وَ
نهََارِکَ وَ کَیْفَ تَحْفَظُ جَوَارِحَکَ عَنْ مَعَاصِی رَب ک؛ 2 ای روز هدار! در کار خود بیندیش که تو در این ماه،
میهمان پروردگار خویش هستی! بنگر که در شب و روزت چگون های و چگونه اعضای خود را از نافرمانی
پروردگارت نگه م یداری؟ »
امام باقر 7 روز هداران را میهمانان خدا و بهر همند از کرامت الهی دانسته است و فرمود: «شَهْرُ رَمضََانَ شَهْرُ
رَمضََانَ وَ الصَّائمُِونَ فیِهِ أضَْیاَفُ الله وَ أهَْلُ کَرَامتَهِِ منَْ دَخَلَ عَلیَهِْ شَهْرُ رَمضََانَ فصََامَ نهَاَرَه وَ قاَمَ ورِْدا منِْ لیَلْهِِ وَ اجْتنَبََ ماَ
حَرَّ م الله عَلیَْهِ دَخَلَ الجَْنةََّ بغَِیْرِ حِسَابٍ؛ 3 ماه رمضان، ماه رمضان! روز هداران در آن، میهمانان خدا و اهل کرامت
اله یاند. هر کس ماه رمضان بر او وارد شود و او روزش را روزه بگیرد و بخشی از شبش را به عبادت و نماز
بایستد و از آن چه خداوند بر او حرام کرده است، پرهیز کند، بدون حساب وارد بهشت م یشود. »
دو سؤال در باب میهمانی خدا
این پرسش مطرح م یشود که همه مردم در همه سال، میهمان خدا هستند و در تمام ایام بر سر سفره
او نشسته و روزی از او م یخورند، پس معنای میهمانی خدا و میزبانی او از بندگانش در این ماه چیست؟
سؤال دوم این است که این چه میهمانی است که پرهیز از خوردن و آشامیدن نخستین شرط آن است؟
با آن که پای ه میهمانی، خوردن و آشامیدن است که میزبان برای میهمان فراهم م یکند.
1 . مستدرک الوسائل، ج 4، ص 22 ؛ ماه خدا، ج 1، ص 40 .
2 . فضائل الأشهر الثلاثة، ص 108 ؛ ماه خدا، ج 1، ص 40 .
3 . همان.
پاسخ این دو سؤال این است که آن چه خداوند از بندگان خود و تمام مخلوقات در همه ساعات و
روزها، میزبانی م یکند، رزق دنیایی و خوردن و آشامیدن مادی است؛ در این امر همه آفرید هها میهمان
اویند و چه بسا برخی دشمنان خدا از این سفره گسترده، بیش از دیگران استفاده کنند، اما انسان موجود
تک بعُدی و محصور در بعُد مادی نیست. او وجودی ترکیب یافته از جسم و جان دارد که بعُد معنوی و
روان او بسیار مه متر، بلکه اساس حقیقت اوست؛ زیرا فقط در چند روزه زندگی دنیایی همراه با این جسم
و کالبد مادی دنیایی است، ولی روح و حقیقت معنوی او جاودان و همیشگی است. از همین رو توجه
به بعُد معنوی و پرداختن به نیازمند یهای او مه متر از توجه به نیازهای بعُد مادی و جسم انسان است.
خداوند سبحان، میهمانی ماه رمضان را برای پذیرایی از جسم و بعُد مادی بندگان خود فراهم نیاورده
است، زیرا این امر در همه سال تداوم دارد، بلکه میهمانی او از جنس تعالی و فربه شدن قوای روحی و
تأمین نیازهای معنوی است که چه بسا در ایام دیگر مورد غفلت واقع شده باشد و این میزبانی اسباب
جبران گذشته و آمادگی لازم برای تقویت معنوی ایام آینده را مهیا م یسازد.
عالم ربانی مرحوم شیخ رضا فرزند فقیه و فیلسوف بزرگوار شیخ محمدحسین اصفهانی کمپانی در رساله
مجدیه خود در شرح این سخن رسول خدا 6که فرمود: «در این ماه به میهمانی الهی دعوت شد هاید
و از اهل کرامت الهی قرار گرفت هاید » چه زیبا نوشته است: بدان! این میهمانی، پذیرایی از جسم نیست و
بدن تو به این میهمانی دعوت نشده است، چرا که تو در ماه رمضانی، در همان خانه ساکن هستی که در
ماه شعبان ساکن بودی و غذای تو، همان نان و آبگوشتی است که در ما ههای دیگر سال م یخوردی، ]با
این تفاوت که[ در روزهای این ماه از خوردن آن منع شد های؛ بلکه روح توست که میهمان این ضیافت
است و به منزل و غذایی دیگر دعوت شده است که روحانی و هماهنگ با روح است.
دعوت به ماه رمضان، دعوت به بهشت است و غذاهای این میهمانی نیز از نوع غذاهای بهشتی است.
هر دو، میهمان خان هی خدایند؛ لیکن نام میهما نسرا در این جا «ماه رمضان » است و نامش تسبیح و
تهلیل است و آن جا چشم هی سلسبیل، این جا نعم تهای پوشیده و اندوخته هستند و آن جا میو های از
آن چه برم یگزینند، و گوشت بریان و پرند های که میل دارند. 1 پس نعم تها در هر جهان با پوشش همان
جهان، آشکار م یشوند و گاهی هم هست که نعم تها در همین دنیا برای پیامبران و معصومان، به شکل
آن جهانی آشکار م یشوند. آن چه در روایات بسیاری آمده است که پیامبر خدا 6 برای فاطمه زهرا 3
یا امام حسن و امام حسین 8 میو های از میو ههای بهشت یا جام های از جام ههای بهشت آورد، گواه
1 . واقعه، آیه 20 و 21 .
این مطلب است؛ بلکه بالاتر از این، گاهی این امور برای شیعیان خاص نیز فراهم م یآید، البته به تناسب
وسعت وجود و مرتب های از کمال که به آن رسید هاند. بارها و بارها از نزدی کترین خویشان سببی و نسبی
خود )به نظر م یرسد که مقصود وی، پدر بزرگوارش مرحوم اصفهانی کمپانی باشد( شنید هام که م یگفت:
«در یکی از روزهای ماه رمضان، مشغول خواندن زیارت امین الله در مرقد امیرمؤمنان 7 در نجف بودم،
چون به این عبارت زیارت رسیدم که: «مائد ههای رحمت برای آنانی که از خوان نعمتت روزی م یطلبند،
آماده است و سرچشم ههای سیرابی برای تشنگان، پر آب است. »، در همان حال که در معنای آن تأمل و
اندیشه م یکردم، ناگهان سفر های برایم آشکار شد که طعا مها و نوشیدن یهای گوناگون بر آن چیده شده
بود، آن چنان که در آن زمان، تصورش را نکرده بودم. من مشغول خوردن از غذای آن بودم و در همان
حال به یک مسأله فقهی نیز م یاندیشیدم. حالتی شگف ت و دهش تزا بود! در واقع حقیقت غذا]ی روح[،
همین است که روزه را باطل نم یکند.... »
شراب طهور در زندگی دنیا، محبت خداست و بهترین وقتی که برای فراهم ساختن آن مغتنم است،
همین ضیافتی است که ساق یاش همان میزبانش است.
هرگز مپندار که تعبیرات این بنده، خیالات و اوهام شاعران یا شطحیات صوفیان افراطی است. هرگز
مباد که از زبان قرآن و حدیث، فراتر روم یا در اعتقاداتم از آن چه خداوند و پیامبر 6 گفت هاند و به آن
فرمان داد هاند، پی شتر روم، بلکه مقصود، سخن همان خدایی است که در سور هی «هل أتی » م یفرماید:
خداوند به آنان شراب طهور م ینوشاند. 1
ویژگی سوم: «رمضان » آغاز سال
در روایات متعدد به این ویژگی ماه رمضان تأکید شده است که این ماه آغاز سال است؛ امام علی 7:
«إنَِّ أوََّلَ کُلِّ سَنةٍَ أوََّلُ یوَْمٍ منِْ شَهْرِ رَمضََا ن؛ 2 آغاز هر سال، نخستین روز از ماه رمضان است » و عنه 7 من
خطبةٍ له: «أتَاَکُمْ شَهْرُ رَمَضَانَ وَ هُوَ سَیِّدُ الشُّهُورِ وَ أوََّلُ السَّنةَ...؛ 3 امام علی در خطب های فرمود: ماه رمضان،
شما را فرا رسیده است، ماهی که سرور ما هها و آغاز سال است »؛ امام صادق « :7 شَهْرُ رَمَضَانَ رَأْسُ
السَّنةَ؛ 4 ماه رمضان سرِ سال است. »
1 . انسان، آیه 21 .
2 . بحارالأنوار، ج 94 ، ص 350 .
3 . همان، ج 41 ، ص 315 .
4 . همان، ج 55 ، ص 376 .
سنت عر بها بر این است که محرم را آغاز رسمی سال هجری م یدانند و با وجود این سنت، چرا در
روایات اسلامی، ماه رمضان به عنوان آغاز سال شناخته شده است؟
سید بن طاووس در این زمینه م ینویسد: «بدان که من روایات را درباره این که محرم آغاز سال است یا
ماه رمضان، مختلف یافتم، اما آن چه از عمل علمای بزرگ و معتبرمان و تألیفات علمای گذشته دریافتم،
این است که به طور مشخص آغاز سال ماه رمضان است. شاید ماه روزه )رمضان( آغاز سال در مورد
عبادات اسلامی است و محرم آغاز سال در مورد تاری خها و کارهای مهم مردم است. 1
ظاهرا مراد سید بن طاووس از روایات در ابتدای کلام ایشان، اعم از نقل قول دیگران و روایات
معصومین: باشد، زیرا مرحوم مجلسی روایتی از امامان که محرم را آغاز سال بدانند، نقل نکرده است
و خود سید بن طاووس نیز در آخر کلام خود با توجه روایات م یگوید: طبق تعیین و بیان روایات ماه
رمضان اول سال است.
نظر علامه مجلسی نیز این است که اول سال بودن ماه محرم طبق قول مشهور عرب است و این امور
م یتواند به حسب اعتبارات مختلف، تفاوت داشته باشد؛ پس ممکن است اول سال شرعی، ماه رمضان باشد
که شیخ طوسی در دو کتاب مصباح خود به آن ماه آغاز کرده است و اول سال عرفی ماه محرم باشد. 2
5. برکات ماه «رمضان »
الف: آمرزش الهی
بخشش گناهان گذشته اولین هدیه خدای مهربان به بندگانی است که بر پیمان ایمان به یکتایی او
استوارند و عهد شکرگزاری و پایبندی به انجام وظایف خود را شکست هاند. شاید در نگاه اول پذیرش آمرزش
گناهان یکساله یا تمام عمر انسان با ورود به ماه رمضان قدری دشوار باشد، اما با یادآوری اسماء و صفات
حسنای الهی و این که او نسبت به بندگان خود بسیار مهربان و دلسوز است این امر آسان م ینمایاند.
ورود به ماه خدا و پاسخ به دعوت الهی و آمادگی برای انجام فرمان الهی و همراهی با قرآن، دعا،
عبادت و مناجات سحرگاهی، بهترین بهانه برای سرازیر شدن غفران الهی و پاک شدن بندگان خدا از
همه کم یها و کاست یهاست.
1 . اقبال، ج 1، ص 32 و بحارالأنوار، ج 55 ، ص 377 .
2 . بحارالأنوار، ج 55 ، ص 376 .
لطف و فیض و رحمت از هر جهت باید کامل باشد، زیرا میزبان هیچ کمبود و نقصانی ندارد و هیچ
انگیز های برای ب یتوجهی و کم لطفی از جانب او به میهمانان وجود ندارد؛ پس اگر لطف و احسان کامل
است و میزبان نیز از هر جهت در نهایت کمال و آقایی م یباشد، چرا آمرزش و بخشش خود را شامل
حال بندگان خود نکند.
عن عایشة: قیل للنبی « :6 یاَ رَسُولَ الله مَا رَمَضَانَ؟ قاَلَ: أرَْمَضَ الله تعََالىَ فیِهِ ذُنوُبَ المُْؤْمنِیِنَ وَ غَفَرَهَا لهَُ م؛ 1
عایشه گوید: به پیامبر خدا 6 گفتند، ای رسول خدا 6 رمضان چیست؟ فرمود: خداوند در آن،
گناهان مؤمنان را م یسوزاند و آنان را م یآمرزد.
قال رسول الله « :6 أتَدَْرُونَ لمَِ سُمِّیَ شَعْباَنُ شَعْباَنَ؟ نِألَهَُّ یتَشََعَّبُ منِهُْ خَیْرٌ کَثیِرٌ لرَِمضََانَ وَ إنِمََّا سُمِّیَ رَمضََانُ
رَمَضَانَ نِألَهَُّ تُرْمَضُ فیِهِ الذُّنوُبُ أیَْ تُحْرَق ؛ 2 آیا م یدانید چرا شعبان را شعبان نامید هاند؟ چون از آن خیر
فراوان برای رمضان منشعب م یشود و رمضان را به این خاطر رمضان نامید هاند که گناهان در آن سوزانده
م یشوند. »
عن رسول الله « :6 یأَْمُرُ الله مَلکَاً یُنَادِی فیِ کُلِّ یوَْمٍ منِْ شَهْرِ رَمَضَانَ فیِ الهَْوَاءِ: أبَشِْرُوا عِبَادِی فَقَدْ وَهَبْتُ
لکَُمْ ذُنوُبکَُمُ السَّالفَِةَ وَ شَفَّعْتُ بعَْضَکُمْ فیِ بعَْضٍ فیِ لیَْلَةِ القَْدْرِ إلَِّا مَنْ أفَْطَرَ عَلَى مُسْکِرٍ أوَْ حَقَدَ عَلَى أخَِیهِ المُْسْل م؛ 3
خداوند به فرشت های فرمان م یدهد که هر روز در ماه رمضان ندا دهد: ای بندگان من! مژده! گناهان
گذشته شما را بخشیدم و شفاعت شما را دربار هی یکدیگر در شب قدر قبول کردم؛ مگر کسی که با شراب
افطار کند یا از برادر مسلمانش کینه در دل داشته باشد. »
رسول خدا « :6 إنَِّ رَمَضَانَ إلِىَ رَمَضَانَ کَفَّارَةٌ لمَِا بیَْنَهُمَا؛ 4 از رمضان تا رمضان، پاک کننده گناهان
میان این دو است. »
رسول خدا « :6 منَْ قاَمَ رَمضََانَ إیِمَانا وَ احْتسَِابا غُفرَِ لهَُ ماَ تقَدََّمَ منِْ ذَنبْ ه؛ 5 هر کسی ماه رمضان را از روی
ایمان و به امید پاداش الهی برخیزد، گناهان گذشت هاش آمرزیده م یشود. »
رسول خدا « :6 إنَِّ منَْ تمََسَّکَ فیِ شَهْرِ رَمضََانَ بسِِتِّ خِصَالٍ غَفرََ الله لهَُ ذُنوُبهَُ: أنَْ یحَْفظََ دیِنهَُ وَ یصَُونَ نفَسَْهُ وَ
1 . الدر المنثور، ج 1، ص 444 و ماه خدا، ج 1، ص 52 .
2 . مستدرک الوسائل، ج 7، ص 484 و ماه خدا، ج 1، ص 52 .
3 . بحارالأنوار، ج 94 ، ص 5.
4 . مستدرک الوسائل، ج 7، ص 400 و ماه خدا، ج 1، ص 56 .
5 . صحیح بخاری، ج 1، ص 22 .
یصَِلَ رَحِمَهُ وَ لَا یؤُْذِیَ جَارَهُ وَ یرَْعَى إخِْوَانهَُ وَ یخَْزُنَ لسَِانهَُ أمَاَّ الصِّیَامُ فلََا یعَْلمَُ ثوََابَ عَاملِهِِ إلَِّا ا لله؛ 1 هر کسی در ماه
رمضان شش کار را با قوت انجام دهد، خداوند گناهانش را م یآمرزد: دین خود را حفظ کند، خویشتن را
نگه دارد، به خویشاوندانش نیکی کند، همسای هاش را نیازارد، حال برادرانش را مراعات کند و زبان خویش
را در کام نگه دارد. اما روزه! پس پاداش روز هدار را جز خداوند نم یداند. »
از این روایات به دست م یآید که آمرزش الهی یک لطف و ارفاق مشروط و دو طرفه است. کسانی
بهر همند از آمرزش خدای سبحان م یشوند که در مرحله اول ایمان به خدا داشته باشند و آگاهانه او را
پرستش نمایند و در گام دوم وظایف و مسؤولی تهای فردی و اجتماعی خود را به بهترین وجه رعایت
نمایند. کینه نداشتن از برادر مسلمان و رعایت حرمت برادران دینی و همسایگان و صله ارحام در کنار
عمل به وظایف دینی مانند روزه و عبادات شرعی، شرط دس تیابی به آمرزش و غفرانی الهی است.
ب: آزادی از آتش دوزخ
آزادی از آتش دوزخ از برکات ماه مبارک رمضان است که در روایات متعدد به صورت عنوان مستقل
به آن بشارت داده شده است؛ هر چند رابطه تنگاتنگی با آمرزش الهی دارد، زیرا لازم هی ایمان و اطاعت
خداوند متعال، آمرزش گناهان است و لازمه آمرزش الهی رهایی و نجات از عذاب و آتش دوزخ است.
البته آزادی از آتش روی دیگری نیز دارد و آن دوری از رذائل نفسانی و صفات ناپسند اخلاقی است.
توجه به مکارم اخلاقی مانند صبر، خوش اخلاقی، مهربانی، انفاق و دس تگیری و رفت و آمد با دوستان
و خویشاوندان، و دوری از ظلم، آزار و اذیت دیگران، دروغ، غیبت و کین هورزی نسبت به مؤمنان، م یتواند
حال و هوای درونی انسان را صفا بخشد و آتش زشت یها و بدخواه یها را در وجود آدمی خاموش نماید
و به دنبال آن فضای روابط اجتماعی را سرشار از لطف و مهربانی گرداند و آتش خشم و کینه را به صلح
و صفا و دوستی تبدیل کند.
رسول خدا « :6 سُمِّیَ شَهْرُ رَمضََانَ شَهْرَ العْتِقِْ نِألََّ فیِ کُلِّ یوَْمٍ وَ لیَْلةٍَ سِتمَّاِئةَِ عَتیِقٍ وَ فیِ آخِرِه مثِلُْ ماَ أعَْتقََ
فیِمَا مَضَ ى؛ 2 ماه رمضان را ماه آزاد سازی نامید هاند، چون خداوند در هر روز و شب ششصد آزاد شده دارد
و نیز در آخر ماه، به اندازه آن چه در گذشته آزاد کرده است، آزاد م یکند. »
رسول خدا « :6 إنَِّ فیِ کُلِّ یوَْمِ جُمُعَةٍ سِتمَِّائةَِ ألَفِْ عَتیِقٍ منَِ الناَّرِ کُلهُُّمْ قدَِ اسْتوَْجَبُوهَا وَ فیِ کُلِّ سَاعَةٍ منِْ
1 . مستدرک الوسائل، ج 7، ص 370 و ماه خدا، ج 1، ص 56 .
2 . بحارالأنوار، ج 93 ، ص 381 .
لیَْلٍ أوَْ نهََارٍ منِْ شَهْرِ رَمضََانَ ألَفَْ عَتیِقٍ منَِ الناَّرِ کُلهُُّمْ قدَِ اسْتوَْجَبوُهَا وَ لهَُ یوَْمَ الفْطِْرِ مثِلَْ ماَ أعَْتقََ فیِ الشَّهْرِ وَ الجُْمُعَة؛ 1
خداوند را در هر روز جمعه، ششصد هزار آزاد شده از آتش است که هم هی آنان شایست ه آن هستند و
خداوند را در هر ساعت از شب یا روز ماه رمضان، هزار آزاد شده از آتش است که هم هی آنان شایسته
آن هستند. و او را در روز فطر، به انداز هی آزادشدگان در این ماه و جمعه است. »
رسول خدا « :6 إذَِا کَانَ أَوَّلُ لیَْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ غَفَرَ الله لمَِنْ شَاءَ مِنَ الخَْلْقِ فَإِذَا کَانتَِ اللَّیْلَةُ التَّیِ تَلیِهَا
ضَاعَفهَُمْ فإَذَِا کَانتَِ اللیَّْلةَُ التَّیِ تلَیِهَا ضَاعَفَ کُلَّ ماَ أعَْتقََ حَتىَّ آخِرَ لیَْلةٍَ فیِ شَهْرِ رَمضََانَ تضَُاعَفُ مثِلَْ ماَ أعَْتقََ فیِ کُلِّ
لَیْلَة؛ 2 چون شب اول ماه رمضان شود، خداوند از آفریدگان هر که را بخواهد م یآمرزد. پس چون شب بعد
فرا رسد، دو برابر آنان را م یآمرزد. شب بعد، دو برابر هم هی آنانی که آمرزیده و آزاد کرده است، م یآمرزد.
تا در آخرین شب ماه رمضان، دو برابر آن چه در هر شب آزاد کرده است، از آتش آزاد م یکند. »
ج: برکات دیگر )رحمت، اجابت، به بند کشیده شدن شیطان و...(
برکات دیگر ماه رمضان مانند رحمت، مغفرت، فراوانی و برکت مادی و معنوی، اجابت، توبه و به بند
کشیدن شیطان، همه از پیامدهای میهمانی خداست. وقتی خدای تعالی این ماه را ماه خود خوانده است و
میزبانی بندگانش را به عهده گرفته، باید الطاف و عنایات خود را در این قالب آشکار سازد. اگرچه تشبیه
لطف ب ینهایت حق تعالی به هر امری نارسا و ناقص است اما برای توضیح مطلب مثال زیبایی م یتوان زد؛
در یک سال تحصیلی، معلم و شاگردان حدود هشت ماه را سرگرم درس دادن و درس خواندن هستند. حال
گاهی جدی و گاهی از سر اجبار و گذراندن وقت و... اما در یک ماه آخر سال معلم برای جبران کاست ی و
کوتاهی دان شآموزان، تمام وقت و انرژی خود را در خدمت شاگردان خود قرار م یدهد و ضمن صحبت و
تشویق آنان به تلاش بیشتر، خود به مرور در سهای گذشته و جوا بگویی به سؤالات و تمرین م یپردازد و
حتی گاهی در برنام ههای فو قالعاده با دان شآموزان کار م یکند و شماره تماس خود را برای راهنمایی آنان
در ساعات غیردرسی در اختیارشان قرار م یدهد. دان شآموزان نیز در تعاملی دو طرفه به تکاپو م یافتند و
تلاش بیشتری را برای آموختن و جبران بازی گوش یهای ما ههای گذشته م یکنند، زیرا م یدانند نمره خوب
بدون همت و سعی به دست نم یآید و موفقیت یک ساله آنان مرهون این کار و جدیت مضاعف است.
کارنامه یک ساله زندگی ما نیز در این ماه عزیز رقم م یخورد و خدای مهربان پیشاپیش سفره لطف
1 . مستدرک الوسائل، ج 7، ص 484 و ماه خدا، ج 1، ص 60 .
2 . اقبال، ج 1، ص 28 و ماه خدا، ج 1، ص 60 .
و محبت خود را پهن کرده است و ما را با تشوی قهای متعدد و متفاوت به تقویت ایمان و عمل صالح
دعوت کرده تا با همت و خواست خود سرافراز و سربلند از این آزمون بیرون بیاییم و با انجام درست
وظایف و ارتباط محکم با خدای خود، تمام کاست یهای گذشته را جبران کرده و نسبت به سال آینده به
افقی روشن و امیدوار کننده دست یابیم.
با این همه زمین هسازی و مقدماتی که خدای تعالی برای موفقیت و سربلندی ما آماده کرده است، کسی
که از این همه برکت استفاده نکند و دست خالی از این ماه خارج شود، بدبخت واقعی است. او همانند
دان شآموزی است که عل یرغم تمام تذکرات و خیرخواه یهای معلم دلسوز خود، یک ماه آخر را همانند
ما ههای گذشته به سرگرمی و بطالت بگذارند و به سادگی یک سال از عمر گرا نبهای خود را از دست
بدهد؛ یک سالی که م یتواند برای همه عمر او نیز تأثیرگذار باشد.
رسول خدا 6 در فضیلت ماه رمضان فرمود: «هُوَ شَهْرٌ أوََّلهُُ رَحْمَةٌ وَ أوَْسَطُهُ مغَْفرَِةٌ وَ آخِرُهُ عِتقٌْ منَِ الناَّر؛ 1
پیامبر خدا در فضیلت ماه رمضان فرود: ماهی است که آغاز آن رحمت و میان ه آن آمرزش و پایان آن
آزادی از آتش است. »
امام باقر 7 از رسول خدا 6 نقل م یکند: «یَا مَعْشَرَ المُْسْلمِِینَ إذَِا طَلَعَ هِلَالُ شَهْرِ رَمَضَانَ غُلَّتْ مَرَدَةُ
الشَّیاَطِینِ وَ فتُحَِّتْ أبَوَْابُ السَّمَاءِ وَ أبَوَْابُ الجِْناَنِ وَ أبَوَْابُ الرَّحْمَةِ وَ غُلقِّتَْ أبَوَْابُ الناَّرِ وَ اسْتجُِیبَ الدُّعَاء؛ 2 ای گروه
مسلمانان! هر گاه هلال ماه رمضان برآید، شیاطین سرکش به بند کشیده م یشوند، درهای آسمان و
درهای بهشت و درهای رحمت گشوده و درهای آتش بسته م یشود. »
رسول خدا « :6 إذَِا کَانَ أوََّلُ لیَْلةٍَ منِْ شَهْرِ رَمضََانَ فتُحَِّتْ أبَوَْابُ الجِْناَنِ کلهّا وَ لمَْ یغُْلقَْ منِهَْا باَبٌ واحدٌ الشَّهْرَ
کُلَّهُ وَ أُغْلِقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ فَلا یُفْتَحْ مِنْهَا بَابٌ واحدٌ الشَّهْرَ کُلَّهُ وَ غُلَّتْ عُتَاةُ الْجِنِّ وَ نَادَى مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ کُلَّ لَیْلَةٍ إِلَى
انفْجَِار الصُّبحِْ: یاَ باَغیَِ الخَْیرِْ هلمّ! وَ یاَ باَغیَِ الشَّرِّ إنته!ِ هلَْ منِْ مسُْتغَْفرٍِ نغَْفرِْ لهَُ؟ هلَْ منِْ تاَئبٍِ نتَوُبُ علَیَهْ؟ِ هلَْ منِْ سَائلٍِ
فیعُْطَى؟ هلَْ منِْ دَاعٍ فنَسَْتجَِیبَ لهَُ؟ وَ عنِدَْ وقتِ کُلِّ لیَلْةَ فطِْرٍ منِْ رَمضََانَ عُتقَاَءُ یعُتقهُمُ منَِ الناَّ ر؛ 3 چون اولین شب
ماه رمضان فرا رسد، همه درهای بهشت گشوده شوند؛ پس در هم هی این ماه حتی یک در از آ نها بسته
نگردد، و درهای آتش بسته شوند و در هم هی ماه حتی یک در از آ نها گشوده نشود، و سرکشان از جنّ
به بنده کشیده شوند و هر شب تا دمیدن صبح منادی در آسمان ندا دهد: ای جویای خیر! پیش آی، و ای
1 . بحارالأنوار، ج 93 ، ص 342 .
2 . همان، ص 360 .
3 . مستدرک الوسائل، ج 7، ص 436 و ماه خدا، ج 1، ص 64 .
جویای شر! دست بردار. آیا استغفار کنند های هست تا آمرزیده شود؟ آیا توبه کنند های هست که توب هاش
پذیرفته گردد؟ آیا خواهند های هست تا عطا شود؟ آیا دعا کنند های هست تا دعایش پذیرفته گردد؟ و خدا
را به هنگام هر شب عید فطری از رمضان، آزادشدگانی است که آنان را از آتش آزاد م یکند. »
رسول خدا « :6 إنَِّ الجَْنةََّ لتَُزَینَُّ لرَِمَضَانَ منَِ الحَْوْلِ إلِىَ الحَْوْلِ فإَذَِا کَانَ أوََّلُ لیَْلةٍَ منِْ رَمَضَانَ هَبتَِّ الرِّیحُ منِْ
تحَْتِ العَْرْشِ فصََفقَتَْ وَرَقَ الجَْنةَِّ فتَنَظُْرُ حُورُ العْیِنِ إلِىَ ذَلکَِ فیَقَلُنَْ یاَ رَبِّ اجْعَلْ لنَاَ منِْ عبِاَدکَِ فیِ هَذَا الشَّهْرِ أزَْوَاجا تقََرُّ بهِمِْ أعَْیُننُاَ وَ تقََرُّ أعَْیُنهُُمْ بنِاَ؛ 1 همانا بهشت از سر سال تا سال آینده آراسته م یشود؛ پس چون اولین شب
ماه رمضان شود، نسیمی از زیر عرش م یوزد؛ پس برگ درختان بهشت به صدا م یآیند و حوریان بهشتی
بدان م ینگرند و م یگویند: پروردگارا! برای ما از بندگانت در این ماه همسرانی قرار بده که چشم ما به
آ نها و چشم آنان به ما روشن گردد. »
علی بن موسی الرضا « :6 شَهْرُ رَمضََانَ شَهْرُ البْرََکَةِ وَ شَهْرُ الرَّحْمَةِ وَ شَهْرُ المَْغْفرَِة وَ شَهْرُ التوَّْبةَِ وَ الْإنِاَبةَِ منَْ
لمَْ یغُْفَرْ لهَُ فیِ شَهْرِ رَمضََانَ ففَیِ أیَِّ شَهْرٍ یغُْفَرُ ل ه؛ 2 ماه رمضان ماه برکت، رحمت، آمرزش، توبه و بازگشت به
سوی خداست. پس آن که در این ماه آمرزیده نشود، در کدام ماه آمرزیده م یشود؟ »
رسول خدا « :6 إنَِّ الشَّقِیَّ حَقَّ الشَّقِیِّ مَنْ خَرَجَ مِنْهُ هَذَا الشَّهْرُ وَ لمَْ یُغْفَرْ ذُنُوبهُُ فَحِینَئِذٍ یَخْسَرُ حِینَ یَفُوزُ
المُْحْسِنُونَ بجَِوَائزِِ الرَّبِّ الکَْرِی م؛ 3 بدبخت واقعی کسی است که این ماه از او بگذرد، ولی گناهانش آمرزیده
نشوند. پس آن گاه که نیکوکاران به پادا شهای پروردگار کری مشان دست م ییابند، او زیان م یبیند. »
رسول خدا « :6 من إنسَلخََ منِْ شَهرِ رَمضانَ وَ لمَْ یغَْفرِ لهَُ فلَا غَفَرَ الله لهَ 4»
مرحوم میرزا جواد آقا تبریزی در توضیح روایت اخیر م یگوید: از رس اترین نکاتی که در بشارت به ماه
رمضان روایت شده است، نفرین پیامبر خدا 6 بر کسانی است که در این ماه آمرزیده نم یشوند؛ آن
جا که فرموده است: آمرزیده مباد.
از آ نجا که پیامبر 6 رحمتی برای جهانیان برانگیخته شده است، این نفرین بشارت بزرگی به
رحمت گسترده و فراگیریِ آمرزشِ الهی در این ماه است، وگرنه ایشان با آن رحمتی که برای جهانیان
است، هرگز مسلمانی را نفرین نم یکند، هر چند او فردی گن هکار باشد. 5»
1 . بحارالأنوار، ج 93 ، ص 346 .
2 . همان، ص 341 .
3 . همان، ص 362 .
4 . اقبال، ج 1، ص 452 و ماه خدا، ج 1، ص 82 .
5 . المراقبات، ص 103 و ماه خدا، ج 1، ص 87 .